Өксөкүлээх туһунан бэргэн этиилэр, ох тыллар

Айар тыл аҕатын туһунан суруйааччылар, учуонайдар, политиктар, общественниктар, о.д.а. дьон бэргэн этиилэрэ, ох тыллара цитата быһыытынан киирдилэр

 

САХА СУРУЙААЧЧЫЛАРА (В.Н.Протодьяконов хомуйан оҥорбута) кинигэттэн:

 

“Из истории литературы мы знаем, что русская литература стала самобытной и национальной или же, как говорят некоторые, “процесс соединения чужих идей и начал” со своими — родными закончился со времени появления А.С. Пушкина. До Пушкина же русская литература, по выражению В.Г. Белинского, представляла собою “пересадок, а не туземный плод”. В противоположность этому якутская литература, в лице своего первого поэта — Кулаковского, сразу же становится на путь самобытности, национальности.

Такое здоровое направление нашей литературы объясняется отсутствием у нас строго дифференцировавшихся классов со свойственной им классовой замкнутостью. Поэтому-то наши поэты не представители класса, как у русских, а представители массы трудящихся — народа.

У русских, как говорит С.А. Золотарев, в первом периоде развития литературы 83% писателей составляли дворяне, восхвалители Петра Великого и его приближенных, но в скорости же превратившие литературу в средство и орудие дворянского самоопределения и идейной борьбы”. А у нас за отсутствием строго обособившихся классов, писатели — это выходцы из самой толщи якутского народа. Поэтому-то наши писатели и поэты-выразители не “дворянских”, а народных настроений и идей. В частности, Алексея Елисеевича можно ярко обрисовать или, вернее, он мог бы охарактеризовать себя такими словами поэта:

Родной народ, страдалец трудовой,

Мне важен суд лишь твой,

Ты мне один судья прямой, нелицемерный,

Ты, чьих надежд и дум я выразитель верный,

Ты, темных чьих углов я — “пес сторожевой”! (“Мой стих”)

Таким образом, наша литература, только благодаря тому, что она имела счастье вырасти из подлинной народной почвы, должна была стать “туземным плодом”: самобытной и национальной, а не “пересадком”.

Отмечая самобытность и национальность художественного творчества Алексея Елисеевича, не можем отказаться от удовольствия отметить и другую, не менее важную, особенность, сказавшуюся в его поэтических произведениях, а именно: реализм. Тов. Кулаковский в своих произведениях выступает, как убежденный проповедник реализма и притом реализма здравого. По Кулаковскому сущность и смысл реалистического направления не только в том, чтобы отражать действительную жизнь с ее темными и светлыми сторонами, но и в том, чтобы указывать средства для улучшения этой действительности, для борьбы с темными сторонами жизни. Таковы суть и характер литературного направления А.Е.Кулаковского — поэта-реалиста”.

В.Н. Леонтьев. Критические заметки о творчестве А.Кулаковского.

1925 г. Архив ЯНЦ РАН, ф. 5, оп. 2, д. 162, лл. 3—4.

 

“Саха омук                              Ойуур тыа курдук

Саамай маннайгы                   Ороһулаан үөскээбит

Саргылаах оҕото,                    Оҕо омук ортотугар

Сайаҕас санаалааҕа,               Ордон, чорбойон үүммүт

Ыпсаҕай ырыаһыта,               Ордук уруйдаах убайбыт

Ыраас тыллааҕа,                     Омуһахтаммыт ороскуота,

Суолталаах суруксута            Ууран-санаан көрдөххө,

Суох буолла,                            Эрэһэлээх тиистэн

Халыан ыарыыга хаптаран    Эмтэрийбитин кэриэтэ

Хараҕын сапта,                       Эмсэҕэтэ элбэх...

Кэрэхсэнэн үөскээбит             Кэлтэйбит кэмсилгэнэ

Кэрэ дьонун кэккэтиттэн        Кэмэ суох киэҥ”.

А. Софронов. Өлөксөй өлбүтүгэр (хоһоон). 1926 с.

 

* * *

“Өксөкүлээх Өлөксөй — аан маҥнайгы бүтүн Саха сирин үрдүнэн биллибит саха ырыаһыта-хоһоонньута, айар тыл аҕата.

Өксөкүлээх Өлөксөй хоһоонньут эрэ буолбатах, кини — саха былыргы олоҕун чинчиһитэ. (...) Кэнники кэлэр дьылларга саха үөрэҕин, саха тылын үөрэтэр дьоннор, Өксөкүлээх Өлөксөй үйэтэ оннук этэ диэн, туспа бэлиэтээн ааһыахтара. Сурукка суруллубут тыл үгэһэ, тыл хоһооно, айар санаа илбиһэ Саха сиригэр Өксөкүлээх үйэтиттэн ыла үөскээбитэ диэн бары этиэхтэрэ.

(...) Өксөкүлээх Өлөксөй кэриэһэ туоллун — айар тыл уоттаннын!!! Тыл илбиһэ төлөннөннүн!!!”

Ойуунускай. Бырастыы. 1926 с.

 

* * *

“Саха литературата Кулаковскай курдук үтүө үрдүк ааты билэ илик. Норуот олоҕо Кулаковскай ырыатыгар сиэркилэҕэ түһэр курдук түспүт. (...) Саха дьахталлара, бурсуйдара, киэргэмсик дьонноро, ойууттара — бары саныыр санаалыын, тэбэр тымырдыын Кулаковскай хоһоонугар киирбиттэр. (...) Былыргы саха уус-уран тыла, бөлүһүек хараҕынан аан дойдутун көрөн санаата — киниттэн тиллибит диэххэ сөп. Сайдан иһэр саха литературатын историята кинини аан бастааҥы ырыаһытынан ааҕыа”.

Эллэй. Саха олоҕун ырыаһыта. // “Кыым”, 1925, 11. 06.

 

* * *

“Якутская народная поэзия имеет превосходные образцы удачного применения аллитераций и ассонансов. Кто слышал якутскую сказку, тот вспомнит сразу чарующее действие его языка,, вспомнит как словно искрами золотыми сыплется речь сказочника!..

Кто не оценивает значение аллитераций и ассонансов, тот не поймет таинственные чары, загадочные силы якутских сказок. Величественная симфония аллитераций — вот тайна их красоты!

Наш национальный поэт Кулаковский основал свою поэзию на законах якутской народной поэзии. (...) В общем, чистой аллитерационной поэзии можно учиться у Кулаковского. Его стихи дают читателю красивый поток переживаний и золотой фонтан звуков!”.

Эллэй Уранхаев. Звукопись в якутской поэзии. //Якутские зарницы,

1928, № 1, сс. 42—45.

 

* * *

“...Оччотооҕу кэмнэ саха, уопсайынан даҕаны, кылаас мөккүөрүгэр тура илигинэн, бэйэтэ иитиллибит-үөскээбит төрдүнэн-ууһунан даҕаны А.Е.Кулаковскайтан кылаас мөккүөрүгэр киэнник тардылыктаах ырыаны-тойугу эрэйиэххэ түктэри. Оттон тугу-эмэни дьүһүннээн-хоһуйан, хартыыналаан суруйарынан, саха омук тылын араас эҕэтин билэринэн, киниттэн ордук киһи, билинҥитэ, үөскүү илик диэххэ сөп. Кулаковскай сатаан соп түбэһиннэрбэккэ эрэ суруйбута диэн суох. Ылан көрүҥ — "Борокуот аалы”, “Саха дьахталларын мэтириэттэрин”...

...А.Е.Кулаковскай биир суол бастаабыта — дьиҥнээх хартыынаны көрдөрөрүн таһынан, аны, суруйар киһитин саҥарар саҥатын эҕэтиттэн (туонуттан) ыла сөпкө түбэһиннэрэн суруйара буолар. (...) Уустук суруйуу дьиҥнээх чөмчөйөр төбөтүн манан ситиһиллиэхтээх.

... Саха ыччата уустук хоһуйууга, имигэстик эриэккэстээн этиллэр тылга киниэхэ үөрэниэхтээх, кини элэ-была тылын эгэлгэтин чинчийэн бэйэтигэр иҥэриниэхтээх”.

Амма Аччыгыйа. Кулакуоскайтан үөрэниэҕиҥ.

//Хотугу ыччат, 1928, 31. 03.

 

* * *

“... Кулаковский является выразителем старого протухшего мира якутской мелкой буржуазии. Для нас его произведения ценны не как наследство идеологической важности, а как художественное целое, обогащающее язык”.

Кюндэ. Якутская художественная литература за 10 лет.

Автономная Якутия, 1928 с. 29-30.06.

 

* * *

“Бар дьон хоһоонуттан биирдии ырыаһыкка талаһа буолбутунан А.Е.Кулаковскай ааҕыллыахтаах. Саха литературата үөскээн испит кэрдииһиттэн киниэхэ биир сүһүөх ананан историяҕа киириэхтээх (“Эпоха Кулаковского”). Кини ... бэйэтэ улуус тойоно-үөрэхтээҕэ. Онон баай тиҥилэҕэр ыга баттаммыт дьадаҥы муҥун хоһуйар ырыаны киниттэн эрэйэр түктэри”.

Амма Аччыгыйа. Мин эмиэ этиим —биэс тылла аҕалыҥ.

//Эдэр бассабыык, 1930, 01.05.

 

* * *

“Никифоров, Софронов, Кулаковскай, Гаврилов уо.д.а. бэйэлэрин стиллэринэн уонна туох туһун суруйалларынан, художественнай литература иһигэр феодальнай-торговой баай литературатын айбыттарынан олох ойуччу туспа миэстэни ылаллар”.

“Эдэр бассабыык” хаһыат үлэһиттэрин бөлөҕө: Н. Заболоцкай, И. Жирков, С. Кулачиков, Г. Тарскай, В. Новиков уонна В. Румянцев. Саха художественнай литературатын билиҥҥитэ уонна кини кыһамньылара. //Кыһыл ыллык, 1931, 1, 2 №, 118 с.

 

* * *

Кулаковскай былыргылыы санаата, Софронов, о.д.а. суруйааччылар баайдыы санаалара маассаҕа дьаат кэриэтэ иҥмит суол. Ону быһыта сиэтэн, суох гынар наадаттан, биһиги критиктэрбит иннилэригэр баайдыы суруйааччылар биирдии сирэй бэйэлэрин тус-туспа өйдөрүн-санааларын, суруйар нуормаларын уонна суолларын (айар методтарын) араҥалаан ырытан көрөр кыһамньы турар”.

Н.Н. Окоемов. Литература боппуруоһугар.

//Кыһыл ыллык, 1932, 3, 4 №, 5 с.

 

* * *

“Я хочу вкратце остановиться на характеристике тех якутских писателей, которые на Первой Всеякутской конференции писателей в 1934 г. совершенно незаслуженно получали звание отцов, учителей и классиков литературы. На самом деле оказалось, что эти писатели[1] были непримиримыми врагами Советской власти и таковыми оставались до конца своей жизни.

(...) Буржуазному национализму и дикому человеконенавистничеству этих подлых выродков якутский народ противопоставил пролетарский интернационализм и гуманизм, братство и дружбу народов ...

(...) Они ненавидели советскую литературу и советский фольклор и тщетно стремились заглушить их буйные всходы. (...) Ни якутский народ, ни его трудовая советская интеллигенция (в том числе и наши советские писатели) не могли учиться и не учились на произведениях буржуазно-националистических бездарностей (...)

С.Р. Кулачиков-Элляй. О состоянии и задачах якутской советской художественной литературы. Доклад на I съезде писателей Якутии.

В кн.: “Материалы I съезда советских писателей Якутии”, 1940, с. 10.

 

* * *

“Кулаковский — один из основателей дореволюционной якутской литературы, подлинный основоположник и классик дореволюционной якутской поэзии. (...) Основным вопросом, который красной нитью проходит через всю поэзию Кулаковского, является великий для дореволюционной Якутии вопрос о судьбах якутского народа, об угрозе его вымирания при колониально-тойонатском режиме и о путях его спасения от этой угрозы.

...Одно открытое заявление об угрозе вымирания якутов при господстве царизма и тойонатства, одно правдивое художественное изображение этой угрозы есть самое верное, самое действенное и самое убедительное по тому времени разоблачение колониальной политики царизма и якутской тойонатской реакции. И это, безусловно, носит объективно революционный характер, ибо это разоблачение ... служило своеобразной идеологической базой для ... национально-освободительного движения в Якутии.

...Поэзия Кулаковского выросла непосредственно из якутского устного народного творчества и является его письменным, еще более очаровательным продолжением, его превращением в литературу”.

Г.П. Башарин. Три якутских реалиста-просветителя.

Якутск, 1944, с. 20.

 

* * *

“Суруллуутун күүһүнэн уонна ис хоһоонугар уруулаһар сирдэрдээҕинэн А.Е.Кулаковскай “Өрүс бэлэхтэрэ” диэн поэматын грек омук ааттаах драмаһыта Эсхил “Тиириллибит Прометей” диэн трагедиятыгар тэҥнээн көрүөххүн баҕараҕын. Эсхил Прометена бар дьоҥҥо үтүөнү аҕалбытын иһин (дьонҥо уоту биэртин, уус идэҕэ, искусствоҕа үөрэппитин, бар дьону аһыммытын, көмүскээбитин иһин) буруйданан Кавказ хайатыгар тиириллэр. Өлүөнэ эмиэ айыы дьонун аһыммытын иннигэр кыранар (..А ахса-аата биллибэт тымырдыын-сыдьаанныын, айыы дьонугар аһыныгас итии сүрэхтиин чэҥ муус тэллэххэ кэлгиллэр! Киһи куйахатын күүрдэр сүдү-сүүнэ образ! Өлүөнэ өрүс обраһыгар революция иннинээҕи Хоту дойду көҥүлэ суох олоҕун эрэйэ-муҥа түмүллэн бэриллибитэ мунааҕа суохха дылы”.

Н.М. Заболоцкай. А.Е. Кулаковскай саха поэзиятын чыпчаала.

//Кыым, 1945, 06. 03.

 

* * *

“Бюро обкома ВКП(б) квалифицирует книгу Г.Башарина “Три якутских реалиста-просветителя”, как антинаучную, антимарксистскую и буржуазно-националистическую по своему существу. (...) Националистический характер книги Г.Башарина, ее политическая вредность состоит в оправдании буржуазно-националистических взглядов А.Кулаковского, А.Софронова и Н.Неустроева.

Буржуазно-националистические взгляды этих писателей выражены в таких их произведениях, как письмо “Якутской интеллигенции”, “Сон шамана” и др. А. Кулаковского; “Споткнувшийся не поправится”, “Ответ на картину”, “Разговор священных гор”, “Бедный Яков” и др. А.Софронова; “Страх”, “Презрение” и др. Н.Неустроева.”

Постановление бюро ЯОК ВКП(б) от 6 февраля 1952 г.

“О буржуазно-националистических извращениях в освещении истории якутской литературы”//Социалистическая Якутия, 1952, 29.02.

 

* * *

“Среди якутских поэтов трудно назвать кого-либо еще одного, который был бы в такой степени тесно и органически связан с родным фольклором, как А.Е. Кулаковский. Это придает его таланту ту особо яркую национальную самобытность, что обольщает читателя своей неповторимой прелестью. Алексей Елисеевич был убежденным и строгим последователем устно-поэтических традиций своего народа. Язык и стиль, вся образная система, самый строй языка и даже сюжетно-тематические мотивы творчества Кулаковского — все это несет на себе глубокий отпечаток коренных свойств якутской народной поэзии.

(...) Особенности творчества Кулаковского выработались именно на основе усвоения фольклорной поэтики. Это, разумеется, не исключало, а, наоборот, предполагало творческую учебу его на богатейшем опыте русской классической литературы. Учиться у классиков русской литературы для Алексея Елисеевича означало, прежде всего, по их примеру изучить и знать в совершенстве язык и устное творчество, дух и жизнь родного народа.

(...) Подобно народной поэтической речи, стих Кулаковского насквозь пронизан аллитерациями и ассонансами, основанными на сингармонизме звуков (основной фонетический закон якутского языка), и течет как стремительный поток благозвучного и риторического красноречия. В этом потоке речи звучит только целая поэтическая фраза, а отдельное слово как бы тонет в общем потоке, теряя свое самостоятельное, раздельное звучание.

(...) Основных видов аллитерации два, как это устанавливал еще польский ученый Тадеуш Ковальский в отношении тюркского стиха:

1) строфическая или междустиховая и 2) внутристиховая или междусловная [Линин А. К вопросам формального изучения поэзии турецких народов. Изв. Вост. факта Азерб. госун-та. Серия “Востоковедение”, т.1, Баку, 1926, с.151]. Эти два вида аллитерации П.А. Ойунский еще называл вертикальной и горизонтальной. Кулаковский чаще всего пользовался строфической аллитерацией ...”

Г.М. Васильев. Стих Кулаковского. — В кн.: Кулаковский.

Сборник докладов ... Якутск, 1964, сс. 58—60.

 

* * *

“А.Е.Кулаковскай... бэйэтин кытта бииргэ-тэнҥэ үөскээбит Ойуунускайдаах, Аммосовтаах иннилэринээҕи саха бэртэриттэн барыларыттан ойуччу ордук, “биир мутук үрдүк” киһи эбит: өйүнэн, сүрэҕинэн, билиитинэн, сайдыытынан — бары өттүнэн барытынан, төгүрүччү!

... Өксөкүлээх Өлөксөй аҕаттан-ийэттэн бэйэтэ туспа эт саастаах, уҥуох куодаһыннаах оҕо буолан айыллан төрөөбүт ураты уус тыллаах, оһуобай айар талааннаах, алыптаах айахтаах киһи этэ. (...) Кини сахаҕа биирдэ төрөөбүт, биирдэ кэлбит сүдү поэт, кэрэ, кэрэмэс киһи этэ!”.

Күннүк Уурастыырап. Өксөкүлээх Өлөксөй. — көр: Хатаппын саҕабын, 1979, 414—422 сс.

 

* * *

“Вся дореволюционная якутская литература дышит интересами народных масс. Она протестует против закабаленности и забитости трудовых людей, обреченных на темноту и невежество, против колониального положения Якутии, усугубляющего гнет и произвол. Литература содержит антивоенные настроения и мысли, что также свидетельствует о ее народности.

Следовательно, эту литературу можно охарактеризовать как национально-демократическую.

(...) Кулаковский создает привлекательный образ Манчары

— борца против байского насилья — и Шамана, который пытается перед лицом грозных событий века определить наилучшие, по его мнению, пути спасения нации. Это были первые шаги к изображению людей, стремящихся изменить обстоятельства. Но движимы они пока лишь нравственными аргументами и приводят читателей к мысли о моральном совершенствовании.

(...) Доводы и факты, на которые мы опирались в оценке первых произведений Кулаковского и Софронова могли бы убедить читателей в том, что эти произведения созданы методом просветительского реализма”.

Г.С. Сыромятников. Идейно-эстетические истоки якутской литературы.

Якутск, 1973, сс. 42—51.

 

* * *

“... Кулаковский — наша главная культурная национальная ценность. Более дорогого имени у якутов пока нет ...”.

Семен Данилов. А.Е. Кулаковский. //Наш современник, 1982, № 1, с.89.

 

* * *

“Партия обкомун бюротун 1952 сыл олунньу 6 күнүнээҕи уурааҕа Саха сиригэр литературнай уус-уран процесс сайдыытын улаханнык атахтаабыта, литературнай-критическэй уонна историческай өйү-санааны кэҕиннэрбитэ.

ССКП обкомун бюрота бу уурааҕы сыыһа уураах быһыытынан (“как ошибочное”) көтүрэргэ уурда.”

“БСК(б)П Саха уобаластааҕы комитетын бюротун 1952 сыллаах олунньу 6 күнүнээҕи уурааҕын көтүрэр туһунан".

ССКП обкомун бюротун уурааҕа. 1989 с. ыам ыйын 10 к.

 

* * *

“Мин А.Е.Кулаковскайы баһааҕырдыы дьону сойуолуурга, норуоппут культуратын түһэрэргэ наадатын... эдэр эрдэхпинэ өйдөөбүтүм. (...) Кулаковскайа суох биһиги сатаммаппыт. Кини хаалларбыт айымньыларын, үлэлэрин суолтата улам улаатан иһэр. Буолан баран, биһиги норуоппут дьылҕатыгар куттал үөскээтэҕинэ урут даҕаны, билигин даҕаны кини наада буолааччы эбит (...)

(...) Билиҥҥи саха ыччатын сорҕото төрөөбүт тылын букатын билбэт, дөксө үксэ кинини аанньа билбэт. Оттон хайа да норуот, тыллаах буолан норуот буолар, торообүт тылын сүтэрдэҕинэ, бэйэтэ эмиэ сүтэр. Төрөөбүт тылын билбэт киһи, тылга культурата суох буолан, атын норуот тылын эмиэ үчүгэйдик билбэт. (...) Онон итинник сахаттан сайдыылаах соҕус киһи тахсыбат. (...) Төрөөбүт тылбыт кэхтэр, сүтэр кутталга киирбит, кинини чөлүгэр түһэрэр, сайыннарар сорук турбут билинҥи кэммитигэр А.Е.Кулаковскай суолтата үрдээн иһэрэ өйдөнөр, өйдөнүөх тустаах.

(...) Күн-дьыл ааһан, кэлбит баран иһэр, арай норуот өлбөт-сүппэт аналлаах буолуохтаах. Ким төрөөбүт норуотугар, дойдутугар үтүөнү оҥорбут, ол аата-суола сүппэт, үрдээн иһэр, оттон куһаҕаны оҥорбуттар, кэрэни киртитээччилэр, үтүөнү үөҕээччилэр ааттыын сүтэллэр. (...) Вл. Солоухин биирдэ: “Эһиги сахалар кыра норуоппут дэнэҕит буолан баран, Кулаковскай курдук киһи соччо кыра норуоттан үөскээбэт эбээт,” — диэбиттээх. Онон үрдүк культуралаах дьон санаатыгар, Кулаковскайдаах буоламмыт, дөксө улахан норуот курдук көстөр эбиппит. (...) А.Е.Кулаковскай дьиҥнээх народнай поэт, улахан ученай, эбиитин дириҥ өйдөөх философ этэ. Саха ааттаах баарын тухары кини аата сүтүө суоҕа”.

А.Е. Мординов. А.Е.Кулаковскай туһунан аҕыйах тыл //Чолбон, 1990, 11 №, 72—84 сс.

 

Ахтыылар

“Биһиэхэ Сэрэх Мэхээлэ диэн ааттаах уус киһи баар этэ. Мин киниэхэ Кулаковскай кинигэтин ааҕан биэрбитим. Ааҕан... халлаан сырдыан эрэ иннинэ бүттүбүт.

— Барахсан, кэрэ тыллаах, чуор куоластаах киһи Эбит, — Диэбитэ Сэрэх уонна туох эрэ ырааҕы көрөрдүү умайа турар чимэчи уотун одуулаһан симириктии олорбута...

Итинтэн 22 сыл ааста. Ол кэмтэн ыла мин Өксөкүлээх Олөксөйү үгүстүк аахтым, ол тухары сөҕөрүм баар:„ кини ырыалара хас аахтаҕым аайы ордук саҥатыйан, ордук киэркэйэн-тупсан иһэллэр. Ырыаһыт диэн итинник буоллаҕа: кини ырыалара хаһан да эргэрбэт, хаһан да кырдьыбат, хата, эбии куолаһа ыраастыйан, күөмэйэ чөллөйөн иһэр. Оннук ырыаһыт — өлбөт.”

А. Бэрияк. “Кэрэ тыллаах, чуор куоластаах киһи эбит...”

Ахтыы, 1946 с.

 

* * *

“Уруокка сүгүн олорбот оҕону саҥа учуутал мөхпөт, арай, бэркиһээбиттии күлэ түһэн баран, туох эрэ бэрт хомоҕой тылы, үксүн тоҕоостоох өс хоһоонун этэн кэбиһэр да, оҕо налыс гына түһэр.

Көҕөччөр буола маҥхайан эрэр куударалаах кылгас баттахтаах, үөһээ уоһугар кугастыҥы бытыктаах, тугу эрэ дьиибэргээбит курдук, чөрбөччү көрбүт ыйаастыгас соҕус сырдык харахтаах, ортону эрэ үрдүнэн уҥуохтаах, чиҥ-киппэ быһыылаах-тутуулаах киһи чэпчэки-чэпчэкитик дэгэйбэхтии хааман иһэрин көрөөт, биһиги кылааспыт диэки сарымтахтаспытынан барабыт.

Амма Аччыгыйа. Киһи уонна айымньы. Дьокуускай, 1975, 67 с.

 

* * *

“Уҥуоҕунан төрөл, бүлгүгүр сарыннаах, бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, тор курдук туора бытыктаах, арыы саһыл хааннаах, саһархай харахтаах, үмүрүктүҥү сүүстээх, эрдэ күрэҥсийэн эрэр баттахтаах, дэбдэгир соҕус имнээх, сахалыы хаптаҕайдыҥы муруннаах киһи этэ. Сөҥ хойуу соҕус куоластааҕа, лоп курдук туттара-хаптара, көрөрө-истэрэ, эйэҕэс, ордук харахтара хайдах эрэ куруутун мичээрдииргэ дылы гыналлара.

Кини биһиэхэ математиканы (геометрияны) биэрэрэ. Киһи өйүгэр түһэрдик, астыктык уонна бэйэтэ көтөҕүллэн үөрэтэрэ. “Пифагорова штаны во все стороны равны”, — диэн ааттаан биир уустук теореманы бэрт чуолкайдык, сытыытык үөрэппитэ мин санаабыттан билиҥҥэ диэри арахпат.”

Суорун Омоллоон. “Киниэхэ үөрэммитим”.

Өлүөнэ сарсыардата. 1993. 11.18.

 

ОЙУУН ТҮҮЛҮН” ТУҺУНАН

“В творчестве поэта Кулаковского, больше всего личных качеств этнографа Кулаковского, потому самобытная красота песен, оригинальность поэтических образов, колоритность речи, богатство лирического содержания поэм, имеют своим источником героический эпос якутов.

Вещий “Сон Шамана”, предвидевший “неизбежного рока предначертания, неумолимой судьбы решения” — есть лирическое воплощение чувств и идеологии якутской нацинтеллигенции, оформившейся еще в 1907 г. со времен “Саха саҥата” (первого якутского журнала). (...) Национальное самосознание и культурное самоопределение — вот формула этой песни.

А.Кулаковский прекрасно владеет языком якутского эпоса, поэтому его песни-стихотворения отличаются большой пластичностью поэтических образов, богатством лексического материала.

М.Налтан. Якутский Леннрот. //Автономная Якутия, 1925, 22.02.

 

* * *

“У Кулаковского сборник стихотворений в двух томах от корки до корки пропитан мистикой шаманизма. ... В песне “Ойуун түүлэ” поэт представляет всевидящего и всесведущего шамана. Этот мудрый шаман делает политический обзор по всему земному шару в период торжества империализма. (...) Поэт всевидящими очами шамана видит, что приближается империалистическая война. Для шамана признаком этой войны является пляска богов и богинь бойни, крови (Уот Солуонньай и Куо Кустуктай). После империалистической войны шаман предвещает мировую революцию со всеми ее последствиями — гражданской войной, хозяйственной разрухой, голодом и т.д. Затем предвещает Советскую власть.

По установлении Советской власти из малоземельных и густонаселенных районов начинается переселенческое движение в Якутию. Якуты лишаются своих родных аласов и юряков и превращаются в рабов:

Бэртэрбитин нэктэл кулут,

Эдэрбитин эрдьигэн кулут гыныахтара.

Шаман видит, что вследствие такого порабощения в течении ста лет якуты вымрут и не останется и следа пепелищ:

Сүүс сыл иһигэр Өтөхтүүн сүтүөхпүт,

Уоттуун умуллуохпут,

Ааттыын арахсыахпыт ...

Воздействие Кулаковского может быть только такое, что малосознательный читатель заразится ядом сомнения в вопросе о хозяйственно-экономическом и культурно-правовом укреплении якутской нации при Советской власти, а молодые школьники будут камланить с книгой Кулаковского и барабанить в чабычахи.”

Кюндэ. Фатализм, мистицизм и символизм в произведениях якутских писателей. //Автономная Якутия, 1926, 17.03.

 

* * *

“В 1910 г. Кулаковский ... пишет глубочайшую поэму, предсказывающую империалистическую войну 1914 г. Нам любопытны из поэмы не хронологическая точность предсказаний, а ... то, во-первых, что выставлено поэтом в качестве основной движущей силы этой войны и, во-вторых, каков финал войны.

Движущей силой войны, как некогда поп Мальтус, поэт выдвинул бурный рост народонаселения. Ни о каком развитии капитализма речь не идет, а вместо него на арену истории как зачинщики войны выступают сильнейшие нации-классы Европы, затем Америки, Японии. Война кончается экономическим и политическим крахом всех стран мира. Голодные толпы организуют великое переселение народов из Европы в Азию. Бунтуют европейские рабочие против гнета, появляется коммунистическое движение. Но ничего не спасает. Над всем миром нависло темное крыло безнадежного хаоса и в это время Якутия, как страна великих недровых богатств, внезапно привлекает страсти разголодавшихся народов и они “валом валят” в Якутию. Новые пришельцы занимают все богатства населения, а самих якутов превращают в рабов.

Так фатально пророчествует шаман и находит единственный путь спасения якутского народа в немедленном восприятии европейской культуры до прихода этих голодных, но цивилизованных орд. “Нужно так же встретить пришельцев, как могло бы встретиться стальное острие меча с таким же стальным •орудием”. Так кончается эта жуткая поэма.

Кулаковский глубоко ошибся, считая революцию голодным бунтом, низвергающим все — в безнадежный хаос. Он ошибся в том, что предвидел не освобожденную Якутию, а Якутию окончательно сдавленную, порабощенную.

(...) Историю якутской литературы, собственно, надо начинать с эпохи Октября. Начало это было пышным и ярким!”

С. Кулачиков. Два якутских поэта. //Автономная Якутия, 1928, 09.12.

 

* * *

“(...) Кулаковскай ойуунун этиитинэн буоллаҕына, Советскай былаас, коммунист партията ис гражданскай сэрииттэн, хаһаайыстыба алдьаныытыттан тахсыбыт политиката — байыаннай коммунизм — букатын сыыһа, оту-маһы ортотунан барбыт, топ-толоос политика буолан тахсар. Большевиктар, ону кэнники өйдүөннэр, “кэннилэринэн кэхтэн”, “үгүс киһи сүбэтин түмнэхтэринэ”, үйэ аҥарынан олохторун көннөрүнүөхтэрэ үһү ...

Мантан көрдөххө, Өктөөп революциятын Кулаковскай баай демократическай революциятын курдук көрбүт, кини дьиҥнээх иһин кыайан өйдүөбэтэх.

Бу ырыа биһигини иннибитигэр сиэппэт, кэннибит диэки төттөрү тардар. Кини баай хараҕынан көрүллэн суруллубут ырыа буолар.

(...) Сэрии уонна колонизация кэнниттэл Саха сиригэр көс-колонизация кэлэрин көрүүлэнэн баран, ойуун этэр:

Аны биирдэ дьүһүн кубулунан,

Быста-быста салҕанан,

Тимирэ-тимирэ күөрэйэн,

Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ, — диэн.

Поэт аҥар уоһунан “бассабыык барахсан” диир, нөҥүө уоһунан “буруолуун сүтэрбитигэр” тиийдибит, онон биирдэ саа тутан, “бараныахпытыгар диэри барсыспахтаан хаалыаҕыҥ” диэн революцияны утары хаһыы быраҕар. (...) Кини хараҕар ыраахтааҕы кыра омуктары ыанньык оҥостор политикатын — кыайбыт революция уларыппат: сэрии уонна революция кэнниттэн аас-аччык, көс-кыраай сирдээх кыра омуктарга кэлиэ үһү ...

Кини этиитинэн:

Оччугуйдаах улахан омук Ойоҕолоһон олохсуйдахтарына,

Оччугуйа сордоох Омуллан хаалар баҕадьы.

Онон Кулаковскай ойуунун теорията (үөрэҕэ) ханнык да критиканы уйбат, революцияҕа ханнык да сыһыана суох, киниэхэ утары үөрэх буолар”.

Дьүлэй Ньукуус. А. Е. Кулаковскай. //Кыһыл ыллык, 1930, 3, 4, 5 №, 161 — 165 сс.

 

* * *

“В поэме “Сон шамана” Кулаковский представил в лице шамана ярого национал-шовинистического вождя”.

С. Кулачиков. Буржуазно-националистические тенденции в современной якутской литературе. //Автономная Якутия, 1931, 16.02.

 

* * *

“До 1928 г. в наших якутских литературе и театре господствовали буржуазно-националистические писатели (...). Как шедевр буржуазно-демократического творчества можно привести поэму Кулаковского “Сон шамана”, в которой он говорит следующее: “Из пупа России идут голодные толпы. Эти пришельцы поработят Якутию. Якуты вымрут. Через несколько лет останутся одни обгорелые столбы — свидетели о когда-то живших якутах. Спасение может быть лишь в отчаянной всенародной борьбе с пришельцами”. Притом прямо говорится о внимании, уделяемом “великими державами” Якутии. Особую симпатию Кулаковский выражает Японии. Японцы у него и стройны, и красивы, и кровью родственны с якутами. (...) В наших песнях не воспевается японский империализм, на котором возлагал надежду Кулаковский. В них воспевается радость освобожденного большевизмом народа ...”

Н.Е. Мординов. Речь на I съезде советских писателей.

— Стенографический отчет. 1934, 639 с.

 

* * *

“Ойуун түүлэ” диэн поэмаҕа Өксөкүлээх Өлөксөй “саха омугу” бүтүннүүтүн революцияны, Советскай былааһы утары аһаҕас, хааннаах охсуһууга ыҥырбыта. Бу поэмаҕа империалистическай сэрии уонна революция буолбут сүрүн тутаах биричиинэлэрин — орто дойду дьоно олус үөскээбиттэриттэн, ордук үөрэхтэммиттэриттэн, таҥараны умнубуттарыттан, дьону аҕыйатаары, айыыны аччатаары таҥара, соруйан, дьону өһөөн, сэриини-алдьархайы оҥордо диэн быһаарар. Кулаковскай поэзиятын реакционнай, революцияны утары ис номоҕо, кылгастык эттэххэ, итинник”.

В.М. Новиков. Сахалыы сэбиэскэй поэзия. //Кыһыл ыллык,

1934,-2 №, 15 с.

 

* * *

“Талантливейший якутский национальный поэт А.Е. Кулаковский с 1910-го по 1924 год писал свою знаменитую поэму “Сон шамана”, в которой он, выявляя свое понимание истории, истолковывает значение мировой войны и войны классов. Описывая Октябрьскую революцию и результаты гражданской войны он ничего утешительного не находит; он видит, будто бы, гибель народного хозяйства и голодную смерть, приведшую, якобы, к массовому людоедству (поэт имеет в виду голод в Поволжье).

По выражению поэта, эту страшную разруху и анархию наилучшая и могущественная партия — партия большевиков — сможет изжить только тогда, если изберет среднюю линию, преодолев все свои “крайности”, оставив свое “узко-партийное учение”, отступив назад; “если она не пойдет чересчур вправо, если она не пойдет без меры влево, если сумеет в себе вобрать указания многих, — тогда, может быть, в течение 30 лет жизнь улучшится, тогда, может быть, в течение 20 лет жизнь направится по правильному руслу, тогда, может быть, в течение 50 лет возникнет что-нибудь”.

Далее Кулаковский описывает колонизацию Якутии, захват долин великих рек и всех лучших коренных угодий якутов, в результате чего якуты, в конце концов, станут рабами захватчиков. Кулаковский, не понимая природы диктатуры пролетариата и Советской власти, не понимая существа ленинской национальной политики ВКП(б), все события рассматривает с точки зрения узкого националиста и буржуазного учения. Поэт Кулаковский является по своей идеологии ярым националистом и типичным

проповедником борьбы против русских. Кулаковский разжигает дух воинствующего национализма; по его словам, предки наши учили быть еще крепче и сильнее духом и вести беспощадную борьбу; лучше погибнуть в борьбе с мечом в руках, чем исчезнуть с лица родной земли с ярмом раба. Ведь, предки наши были духом крепче стали и потому в состоянии были выдержать любые испытания судьбы.

Вот образец отражения идеологии воинствующего национализма в художественном творчестве”.

Плйунский. Якутский язык и пути его развития. 1937.

— В кн.: Платон Ойуунускай. Талыллыбыт айымньылар, 3 т., Дьокуускай, 1993, 88—89 сс.

 

* * *

“Классическим произведением Кулаковского является поэма “Сновидение шамана”, написанная в 1910 г. (...) Это крупное произведение, в котором отражено множество общеисторического, философского и политического характера вопросов. Мы рассмотрели из них только следующие:

1. Вопрос о колониальной эксплуатации и вымирании, об угрозе вымирания малых народов при империализме.

2. Вопрос о политике царизма периода столыпинской реакции (ее переселенческая политика) по отношению к Якутии.

3. Вопрос о возможной при царизме угрозе вымирания якутов (в случае осуществления переселенческой политики Столыпина и в результате империалистической войны).

4. Вопрос о двух возможных, по Кулаковскому, путях спасения якутов от угрозы вымирания:

а) культивизация якутов и их слияние с русскими в дореволюционной обстановке;

б) политика и победа коммунистической партии, борющейся за культивизацию якутов и их слияние (в смысле тесного союза) с русскими.

Некоторые считают Кулаковского мистиком за то, что герой его поэмы — шаман. Это неверно, ибо исторической национальной религией якутов был шаманизм. Шаманизм, с точки зрения истории, такая же не чепуха, как не чепуха христианская религия.

(...) Социальное учение Кулаковского, безусловно, утопично, идеалистично, и по своему содержанию, реакционно в точном и в глубоком значении этого слова.

... Кулаковский не понимал классов и классовой борьбы вообще, пролетариата и пролетарской борьбы в особенности, имел ложное представление о классовой структуре общества, деля его на класс грамотных и на класс неграмотных.

Национализм Кулаковского в условиях угнетенной колониальной Якутии был национализмом здоровым, прогрессивным, национализмом мелко-буржуазного демократа-просветителя, национализмом, направленным против великодержавного шовинизма царизма.

(...) А теперь ставим вопрос более конкретно: был ли Кулаковский антирусским националистом? Нет, не был”.

Г.П. Башарин. Три якутских реалиста-просветителя. Якутск, 1944, с. 19.

 

* * *

“Ойуун түүлэ” поэманы ырытыах иннинэ, айымньы ханнык өттө хайа бириэмэҕэ суруллубутун чуолкай быһаарар наадалаах. Поэма маҥнай бэчээттэнэригэр (1924 с.) ити революция кэнниттэн суруллубут эбии строкалары сыыһа сиргэ киллэрии айымньы архитектоникатын алдьаппыта. Ити киллэрии алҕаһа адьас көстө сылдьара. Онон 1946 с. редколлегия гражданскай сэрии. большевик партия туһунан эбиилэри поэма кэннигэр сыҕарыппыта саамай сөп.

(...) Аан дойдуга көһүү, аччыктааһын боппуруоһун поэт “социальнай” дарвинизмынан быһаара сатааһына “Ойуун түүлүн” биллэр-көстөр итэҕэһэ”.

Е.Е. Алексеев. Өксөкүлээх Өлөксөй. Дьокуускай,

1966, сс. 85, 115.

 

* * *

“Ойуун түүлэ” төһө да трагическай хараастыылааҕын иһин, өлүү туһунан тиһэх ырыа... буолбатах. Киниттэн санаа түһүүтүн, пессимистическэй матыыбы булбаккын. Төттөрүтүн, бу — сырдыктан сырдык ыра, өркөн өй уонна онуоха дьүөрэлээх хорсуннук сорунуу түмүллэн көстүүтэ буолар.

Поэмаҕа, кырдьык, Гамлет дилеммата — саха норуота баар дуу, суох дуу буолуохтааҕын туһунан күчүмэҕэйтэн күчүмэҕэй боппуруос көтөҕүллэр (...).

Ойуун колониализм таллан эриэн моҕойуттан көмүскэнэргэ ханнык өлбөт-сүппэт сүбэни биэрэрий? Кини бэйэтин норуотун “хатан тимир халтарыйар хабараан санааны ылынарга” ыҥырара уонна “өбүгэлэрбит үйэлэриттэн ыла үтүрүллүбүппүт иннигэр өлөн биэрбэт үөстээх үөдэттэр этибит” диэн сүргэлэрин көтөҕө, санааларын беҕөргөто сатыыра өйдөнүллэр. Күчүмэҕэй күҥҥэ итинтэн атын тыллар баар да буолуохтарын сатаммат этэ.

Ол эрээри Ойуун: “тиис — тиискэ, муос — муоска, туйах туйахха буоллаҕына”, онтон ыла “айыҥат хаан анабыла бэйэтэ билиэҕэ” диэн, көһөн иһээччилэри кытта тэҥнэһэн, туруулаһан, “аны биирдэ дьүһүн кубулуйан” көмүскэниэххэ сөптөөх сеҕүмэр улуу күүһү хантан ыларга этэрий? Кини этэринэн, оччугуй да °мугу охтубат оҥоруулуур бухатыырдыы дьикти күүс баар эбит ээ. Ол туохханый?

Кинилэр диэтэх дьон Сэттэ уон сэттэ

Бэйэлэрин киэнин Дьиибэ дьибилгэттэрин

....................... Дьэс эмэгэт гынан,

Үс дойду өйүн үксэппит Испитигэр иҥэринэн,

Үтүө үөрэхпит диэн ааттыыр Ийэ куппутун иигиэхтиэҕиҥ.

Дьэ бу буолар поэма проблематиката — “үс дойду өйүн үксэппит үтүө үөрэххэ” — нуучча духовнай культуратын түргэнник баһылыы охсорго — ыҥырыы!”

Эрчимэн. “Ойуун түүлүн” проблематиката. — Көр: Арай мин умайбат буолуум. Дьокуускай, 1973, 73 с.

 

* * *

“Перу А.Е.Кулаковского принадлежит большая философская поэма “Сон Шамана” (1910). В этой поэме А.Е.Кулаковский образно повествует о том, что ждет якутский народ в будущем. Автор воспринимает жизнь и судьбу якутов в свете мировых отношений и мировых конфликтов. Это приводит не только к охвату многих событий, но и к предсказанию их возможного развития и исхода.

“Сон Шамана” по своему направлению яркое антивоенное произведение. (...) Автор показал гибельный для народов разрушительный характер разбойных войн империалистов,

эксплуатацию капиталистами собственных народов, угнетение и уничтожение колонизаторами малых народов. Предсказав неизбежность революционных потрясений, Кулаковский рекомендует своему народу союз с русскими, требуя при этом равенства в образовании”.

И.В. Пухов. Заметки о поэзии Кулаковского. — В кн.: От фольклора к литературе. Якутск, 1980, с. 40.

 

* * *

“А.Е.Кулаковскай, дьиҥнээх гуманист буолан, туохтан да ордук сэриигэ, кыргыһыыга букатын кыр өстөөх киһи этэ. ...Ол ордук дьэҥкэтнк “Ойуун түүлэ” диэн баччааҥҥа диэри дөксө да ситэ үөрэтиллэ илик уһулуччулаах философскай поэматыгар көстөр.

...Ыраахтааҕы колониальнай политиката ... олоххо киирдэҕинэ: “Сүүс сыл иһигэр өтөхтүүн сүтүөхпүт, уоттуун умуллуохпут, ааттыын арахсыахпыт...”, — диир поэт уонна: “Мантан быыһаныахха айылаах туох сүбэ-соргу баар буоларый?” — диэн ыйытар уонна сүбэтин этэр. Ол сүбэтэ маннык: “Үгүс үтүөнү үөдүппүт, үс дойду өйүн үксэппит үөрэҕи”, “араас албастары” (техниканы), “дьикти дьибилгэти”(науканы) баһылыаҕыҥ, иҥэриниэҕиҥ диэн ыҥырар. Оччоҕо кэлиэхситтэргэ кэлтэччи атаҕастаппат, кинилэри кытта тэҥ дьон быһыытынан олоруохпут этэ диэн сүбэлиир... Онон буоллаҕына, тэҥнээх дьон быһыытынан, кэлээччилэри кытта — атаҕастаппакка, баттаппакка, кинилэргэ кулут буолбакка — сиэр быһыытынан олорорго дьулуһуҥ диэн ынырар”.

А.Е. Мординов. А.Е. Кулаковскай туһунан аҕыйах тыл.

//Чолбон, 1990, 11 №, 72—84 сс.

 

* * *

“Ойуун түүлэ” поэмаҕа биир сүрүн санаа баар: киһи-аймах цивилизациятын сайдыыта айылҕаны күөмчүлүүрэ улаатан иһэрин туһунан санаа.

Ити сүрүн санаа ис хоһооно “киһи элбээһининэн” уонна айылҕаҕа хоромньулаахтык сыһыаннаһыынан быһаарыллар.

Кини биир усулуобуйаҕа сөп түбэһиини — культурнай тэҥ буолууну — билиҥҥи булгуччулаах суол быһыытынан ыйбыта, ол гынан баран сайдыымсахтар курдук бэйэ торүт культуратын суурайан туран күүстээх омуктуун силлиһиҥ диэбэтэҕэ.

Поэт айылҕаны алдьатыыны, омуктары үрэйиини бырачыастыыра айымньытын сүрүн пафоһа буолар.

Тэрис. “Ойуун түүлэ” (ырытыы). — Өлүөнэ сарсыардата,

1990, 2, 3 №.

 

* * *

Өксөкүлээх Өлөксөй “Төрүү илигиттэн түҥнэри төлкөлөммүт” диэн хоһоонугар саха норуота ыраахтааҕылаах Россия батталыгар олорон тыыннаах ордуу диэни хайдах өйдүүрүн суруйбута. Күүстээҕи кытта күрэстэһимэ, бардамы кытта аахсыма, уутааҕар чуумпу, балыктааҕар ньимиликээн буол, норуот тыыннаах ордор ньымата бу этэ. Бу ньыманы биһиги тыыннаах буолуу биир теориятын быһыытынан билинэбит. Утарыласпат буолуу, бас бэринии — бу теория ис хоһооно. 1912 сыллаахха Өксөкүлээх Өлөксөй “Ойуун түүлэ” поэманан тыыннаах ордуу саҥа теориятын айбыта.

Улуу өйдөөх Өксөкүлээх Өлөксөй Европа диэкиттэн саҥа сиэмэх (алдьатыылаах) техническэй культура кэлэн иһэрин билбитэ. Маннык усулуобуйаҕа норуот өр кэмҥэ үгэс буолбут Утарыласпат, бас бэринэр ньымата туһалаабатын, охсуулаах буолуон өйдөөбүтэ. Кэлэн иһэр “тимир” культура аһыныгаһа суох, тыйыс этэ. Онон сытан биэрэр сатаммата көстүбүтэ. Дьэ, ол иһин кини “сытан биэрбэт”, “дьирээлэһэр” теорияны айбыта: кэлэн иһэр культураҕа көхтөөхтүк сөп түбэһии, ол культураны бэйэтин баһылааһын. Бу тыыннаах ордуу теориятын биһиги көхтөөхтүк (активнайдык) сөп түбэһии теорията диэн ааттыыбыт.

Бу теория күн бүгүнүгэр диэри саха норуотун тыыннаах хаалар ньымата буолар.

Биллэрин курдук, Өксөкүлээх Өлөксөй “көхтөөхтүк сөп түбэһэр” (активное приспособление) теорията колония, баһылыыр диктат хааччаҕын усулуобуйатыгар тыыннаах ордууну көрдөрөр.

1989 сылтан ыла саха норуотугар толору көҥүлгэ дьулуһуу үөскээбитэ. Бу дьулуһуу Өксөкүлээх Өлөксөй “Ойуун түүлэ” поэматыгар суруллубут идеяны саҥалыы өйдөөһүнҥэ олоҕурар, Өксөкүлээх Өлөксөй сиэмэх культура иһэр, ол культураҕа (өлбөт туһугар) сөп түбэһиэҕиҥ диэбитэ. Онон күһэлтэ усулуобуйатыгар тыыннаах буолар суолу ыйбыта.

Оттон күһэлтэ (диктат) суох буоллаҕына, биһиги бэйэбит толору көҥүллүк дьаһанан олорорбут сөп буолан тахсар.

Улуу гуманист Өксөкүлээх Өлөксөй чуолаан ити суолу киһилии олох киэбинэн ааҕара.

Онон көҥүлгэ дьулуһуубут баар, сүппэт.

Көҥүл буолуу диэн — тыыннаах ордуу саамай киэҥ ньымата.

Тэрис. Тыыннаах ордуу туһунан. //Саха сирэ, 1992, 08.02

 

* * *

“Талантливый поэт, самобытный философ, каким, несомненно, был А.Кулаковский, — это прежде всегда уникальная и неповторимая личность, творческая индивидуальность, которую невозможно свести к сумме определенных политических, социальных и национальных идей и представлений.

Поэма А.Кулаковского “Сновидение шамана” является самым пророческим произведением якутской литературы. Это, с одной стороны, обобщение всей национальной духовной культуры, а с другой стороны — попытка охватить философским взором судьбы человечества в целом и родного народа в частности.

В его творчестве поражает прежде всего сам масштаб художественного видения мира. Уже в стихотворении “Хомус” речь идет о макрокосме, то есть о всем “подлунном мире” и всех “двуногих”. В “Сновидении шамана” художественный ареал еще более расширяется и достигает “ноосферного” уровня, охватывая “вселенную всю и весь круг земной”.

Мироощущение якутского поэта не укладывается целиком в рамки просветительской системы взглядов. Мир и человек виделись ему гораздо сложнее и иррациональнее, чем с позиций принятого у просветителей культа разума. Подобно Вл. Соловьеву, А. Кулаковский пришел к осознанию невозможности преобразовать жизнь только одними идеями”.

А. Бурцев. А. Кулаковский как поэт-мыслитель. //Полярная звезда, 1994, № 1, с. 158—160.

 

* * *

“Следовательно, демографическая проблема (проблема народонаселения) объективно существовала и существует. Дело в подходе к ее объяснению и методах ее решения. В этом вопросе

А.Е.Кулаковский, в силу ограниченности своего мировоззрения, стоял на наивных, идеалистических позициях. Ясно также и то, что нет никаких объективных оснований приписывать ему мальтузианство и социальный дарвинизм.

К чести А.Е.Кулаковского, он никогда не делал никаких реакционных выводов из своего ошибочного положения о роли народонаселения в жизни современного общества, да и не мог этого допустить по своим убеждениям.

А.Е.Кулаковский был воспитанником двух духовных матерей: якутской духовности, отраженной в богатейшем, разнообразном по жанрам устном творчестве, и передовой русской культуры, концентрированным выражением духовных проявлений которой являлась прежде всего русская классическая литература. Как следует даже из краткого анализа его творчества, мировосприятия и общественные взгляды А.Е. Кулаковского сформировались в русле русской демократической мысли, русского просветительства и гуманизма. Именно с таких позиций поэт отразил в своем творчестве свое сложное, противоречивое и бурное время с присущей ему предельной честностью, страстностью и мудростью. В этом заслуга и непреходящее значение его творческого наследия.

Крупный исследователь литературы народов России доктор филол. наук, чл.-корр. РАН А.Б. Соктоев писал: “В истории литератур народов Сибири поэма “Сон шамана” с ее потрясающим планетарным охватом художественного видения наиболее кричащих противоречий эпохи — поразительный феномен, которому во всем дооктябрьском периоде нет аналога”.

Е. Сидоров. А.Е. Кулаковский. “Сон шамана”.

Якутск, 1994, сс. 59—60.

 

“А.Е.Кулаковскай норуотум иннэ диэн олорон ааспыт киһи. Олоҕун сүнньэ — ити. Ити суолтан кини олоҕун биир да мүччүргэннээх түгэнигэр туораабатаҕа.

... Дьиҥнээх поэт норуот өйүн, талаанын өрө сүгэн тахсар. Кулаковскай Олоҕу, Киһини билиитэ дириҥин, имигэс, илбистээх тыллаах поэт буоларын норуот айыытын муудараһыттан, норуот итэҕэлин, сиэрин-туомун, тылын илбиһиттэн арааран ылан ырытар сыыһа. Норуот айыыта, итэҕэлэ норуоту кытта бииргэ сылдьар. Ол муударастан “куотан” улуу дэммит суруйааччы ханнык да норуокка баар буолуон сатаммат...

“Ойуун түүлэ” поэманы автор бэйэтэ бэлэмнээн 1924 с. таһаарбыт варианын тексинэн үөрэтиэххэ, өйдүөххэ наада. Литературнай критика бөлүһүөк поэт историяҕа киллэрбит үтүөтүн-өнөтүн өссө да ситэ-хото билэ, билинэ илик.

“Ойуун түүлэ” поэма көтөхпүт сүрүн боппуруоһа — омук омукка сыһыана (национальнай боппуруос). Атынҥа аралдьыйбакка, ырытыы сүнньэ автор бу боппуруоһу төһө сөпкө эбэтэр сыыһа быһаарбытын айымньы текситтэн холобурдаан чуолкайдыырга түмүллүөхтээх. Биһиги быһаарыыбыт маннык:

Поэт санаатынан, аан дойду дьалхааннаах олоҕо кыра омук дьылҕатын быһа сотон ааһыан сөп. Аан дойду сэриитэ, социальнай революциялар нэһилиэнньэ төттөрү-таары хамсааһыныгар тиэрдиэхтэрэ, ол түмүгэр сайдыыта суох кыра омук, ойуун тылынан эттэххэ, “өтөхтүүн сүтүөн”, “уоттуун умуллуон”, “ааттыын арахсыан” сөп. Хайдахтаах да сиэрдээх, тэҥ социальнай балаһыанньаҕа:

Оччугуйдаах улахан омук                   Үтүөтүн тыынын уйбакка,

Ойоҕолоһон олохсуйдахтарына,        Үрүҥ күнтэн сүтэр

Оччугуйа сордоох                               Үгэстээх буолар;

Омуллан хаалар баҕадьы;                  Кырдьаҕастаах кыра омук

Үтүөлээх мөкү омук                           Кыттыһан олохсуйдаҕына,

Үтүрүһэн үөскээтэҕинэ,                     Кыччыгыйа сордоох

   Кыаттарар кырыыстаах буолар. –

диэн “ааттаах омуктар араҕас майдаан аккыымаларыгар анньан кээспит” тойоннооһуннара туолан хаалыан сөп. Ойуун ол “мүччүрүйбэт бүтүн аналтан” быыһанар биир эрэ суолу ыйар: кэлии омук үөрэҕэр уһуллан, кийилэри кытта сайдыы тэҥ таһымыгар тахсыы суолун.

Бу сүдү кэптээх поэма Үрдүк Айыылартан (ол аата, сир-халлаан Кылаан Кырдьыгыттан) улуу ойуун “ааттаһыылаах ньаныарынан”, “кэниэрдээх кэбириниитинэн” түмүктэнэр:

Төлкөлөөх түөнэ маҕан түөрэх Очурга оҕустарар,

Тэхтиргэ тэптэрэр,

Түҥнэстэ түһэр буолаайаҕын!

Тускуо! — диэн.

А.Е.Кулаковскай улахан омук кыра омукка сыһыанын бу буолбут үлэһит-хамначчыт революцията тосту уларытыа, кытыы сиргэ киинтэн дьон кэлиитин эмискэ тохтотуо диэн эрэммэт этэ, төттөрү, саҥа, холбоһук олох омук сүтэрин өссө суһалсытыан сөп диэн өтө көрбүтэ. Олоххо да оннук буолта: Конституция тэн быраап туһунан сокуона кыра омук барҕарар усулуобуйатын Союз иһигэр кыайан тэрийбэтэҕэ, кос дьон күргүөмүнэн кэлэ турбута. Ону эрдэттэн өтө көрөн, көһүү туһунан лоскуйу поэт бэйэтэ революция түһүмэҕин кэнниттэн киллэрбитэ. Ол киллэриитэ автор национальнай боппуруос (омуктар сыһыаннара) биир күнүнэн, биир революция төлөнүнэн быһаарыллыбат, бэрт өр быһаарыллар үйэлэр боппуруостара буолар диэн тезиһи көмүскүүр. Поэма маҥнайгы варианын сыаната-күүһэ итиннэ. Кэлиҥҥи варианнар омук омугу күөнтүүрэ (экспансия) урукку үйэни эрэ кытта сибээстээх, оттон “барыттан быыһыах” саҥа олоҕу Кулаковскай “Ойуун түүлэ" поэматыгар уруйдаан-айхаллаан көрсүбүтэ диэн тезискэ тиэрдэллэр. Бу варианнар Кулаковскай омук инники дьылҕатын букатын ыраахха диэри өтө көрбүтүн мэлдьэһэллэр, автор санаатын ситимин Өктөөп революциятын тэтэркэй луоһуннарынан муҥурдууллар.

Кулаковскай: омук омугу ахсаан өттүнэн симэлитэр куттала революция да кэнниттэн бэрт өр ааһыа суоҕа диэбит тыла билигин да тиллэ турар... Кулаковскай тыыннаах!

Ойуун иччилээх көрүүлэниитэ (поэма маҥнайгы варианынан сыаналаатахха) поэт өйүн, билиитин оччотооҕу кэм өйүн, билиитин үрдүкү кэрдииһигэр таһаарар. Өксөкүлээх Өлөксөй “Ойуун түүлэ” поэмаҕа киллэрбит өтө көрүүлэрэ өссө хас үйэни уҥуордуохтара биллибэт.”

В.Н. Протодьяконов. Өксөкүлээх Өлөксөй уонна “Ойуун түүлэ” поэма кэм-кэрдии дьүүлүгэр. — Көр: Өксөкүлээх Өлөксөй. Ойуун түүлэ.

Дьокуускай, 1994, сс. 54—55, 58—59.

 



[1] Эллэй маннык суруйааччыларынан: Кулаковскайы, Никифоровы, Софроновы, Неустроевы, Гавриловы уонна П.А. Ойуунускайы ааттаабыта — В.П