ОЙУУНУСКАЙ ТУҺУНАН ОХ ТЫЛЛАР

“Былатыан, үөрэнэ сылдьан, олоҥхо-остуоруйа кинигэлэрин булар-талар, үөрэтэр этэ. Кырдьаҕас оҕонньоттор сэһэннэрин, олоҥхолорун эккирэтиһэн туран истэрэ. Аһа-таҥаһа да суох буоллар, онно кыһаммакка, супту үөрэҕин эрэ эккирэтиһэрэ. Улууска суох мааны баай тыллаах-өстөөх уол этэ. Учуутал Маппый Маппыайап: “Чаачар мэйии, киһи эппитин умнубат”, — диэн Былатыаны хайгыырын истэрим”.

Егор Герасимов. Ахтыы. 1964 с.

* * *

“Оччолорго 3-с Дьохсоҕон, Күнээйи нэһилиэктэригэр П.А. Ойуунускайы биир тылынан “Былатыан” диэн ааттыыллара. “Былатыан куораттан тахсыбыт”, “Былатыан кэпсээбит үһү” диэн буолара. “Былатыан” буолла да, Ойуунускайтан ураты кими да ааттаабаттара. Ити аакка дьон кинини ытыктыыра, таптыыра куоластарыгар, тас сэбэрэлэригэр баар буолара.

... Платон Алексеевич унуоҕунан кыра, хатыҥыр, үрүҥ кубаҕай, ыраас дьүһүннээҕэ. Ачыкы нөҥүө сып-сырдыгынан мичиличчи көрөрө, киэҥ-киэҥник хардыылаан хаамара. Кини оҕону кытта, дьахтары кытта дьахтар буолара, ордук кырдьаҕастары кытта тапсан кэпсэтэрэ.

... Сотору буола-буола мунньахха ыҥырыллан барара: Тезистээх буоларын көрбөт этим.

... Саахымакка миигин кыһытан-абардан үөрэппит маҥнайгы учууталым Платон Алексеевич буолар. ... Кини хоһугар көҥүл сылдьарым, суруйарын кэтээн көрөр да этим. Остуолун уҥа өттүгэр лиис аҥардаах ыраас кумааҕы сытарыттан ылан, тохтоло суох суруйан сырылатара. Тыла-өһө өйүгэр бэлэм буолар быһыылааҕа, толкуйдуу олорорун олох өйдөөбөппүн. Сотору буолаат, лиис аҥарын биир сирэйин суруйан бүтэрэ охсон, остуол хаҥас өттүгэр ууран иһэрэ. Кини хоһоону итинник түргэнник суруйарын ол күнтэн билигиҥҥэ диэри олус сөҕө саныыбын”.

Т.С.Таппыров. Ахтыы. 1972 с., Чөркөөх.

* * *

“Үһүс көрүүм 1924 с. этэ. Убайым Бүөтүрү (Петр Васильевич Афанасьев. — В.П.) кытта үөрэнэ диэн Дьокуускайга барсыбытым. Чурапчыга биир улахан балаҕан дьиэҕэ тиийбиппит. Платон Алексеевич кинигэ ааҕа олорор эбит. Миигин көрө түһээт: “Бай, Уйбаан уол кэлэн турар эбит дуу, бу ханна баран иһэрий, улааппыт”, — диэн баран кэлэн, үрдүбэр түһэн, кумалаабытынан барбыта. Өйүүнүгэр үһүө буолан, паара атынан аара үс хонон куораты булбуппут. Платон Алексеевич аара, айаннаан иһэн, тэлиэгэҕэ сытан эрэ сахалыы ыллыыра. Онон айаммыт уһунун билбэт этибит”.

И.Н.Афанасьев. Ахтыы. 1973 с., Чычымах.

* * *

“Платон Алексеевич билбэт киһитин кытта соччо түргэнник кэпсэтинньэҥэ суох курдук эрээри, билэр дьонугар бэрт эйэҕэс, күлэр-салар, оонньуулаах киһи этэ. Дьүһүнэ даҕаны (ордук харахтара) сүрдээх кэрэ, дьикти этилэр. Онтуката ити хаартыскаларыгар букатын тахсыбатах эбит. Биирдэ издательствоттан биир дьахтар үлэлии олордохпутуна киирэн: “Айунский где здесь живет?” — диэн ыйыппытыгар өрө көрө түспүтэ. Онуоха дьахтара кэннинэн тэйдэ. Мин муодаргыы санаатым. Икки-үс хонон баран буоллаҕа буолуо, аны биир оҕонньор ол издательствоттан кэлэн, били тылбааспытыгар эмиэ үлэлии олордохпутуна, киирэн: “Кто здесь Ойунский?” — диэтэ. Киһилэрэ өрө көрө түспүтүгэр оҕонньор эмиэ кэннинэн тэйдэ. Мин итини дьиибэргээбитим — киһим соһуйан өро көрөн таһаардаҕына, үс муннуктаах сырдык саһархай харахтара тырымнаһа түһэллэр эбит этэ. Мин ити кэмҥэ Ромен Роллан “Микеланджело, Бетховен, Толстой” диэн сүүнэ үлэтин ааҕа сылдьарым. Кини онно Лев Толстой сирэйэ-хараҕа уларыйарын туһунан суруйбут этэ. Онтуката санаабар хаалан, биирдэ Платон Алексеевичка: “Дьиибэ да харахтаах киһигин”, — диэтим. “Ол хараҕым хайдаҕый?” — диэтэ. Онуоха мин: “Киһи хараҕыттан туспа харахтааххын”, — диэтим. Киһим: “Киһи хараҕын курдук буоллар ордук буолуо эбит дии, дыҕаар”, — диэбитэ”.

А. Мординов. П.А. Ойуунускай мин санаабар уонна сүрэхпэр мэлдьи тыыннаах. Ахтыылар. 1993 с.

* * *

“Ойуунускай таҥараны, абааһыны бэйэтэ итэҕэйбэтэҕин да иһин, айылҕаттан талаана бэрт буолан, кини айымньыта норуотун олоҕуттан, кини ойо-санаата сайдар сокуонуттан туораан тахсыбатаҕа”.

А.Е. Мординов. Революция саллаата уонна ырыаһыта. 1963 с.

 

САЛАЙААЧЧЫ БЫҺЫЫТЫНАН

“Платон Алексеевич Ойуунускай саха норуотун куолаһа уонна киэн туттуута буолара. Эгэлгэ өрүттээх ураты талаан, норуот олоҕун дириҥник билии Ойуунускайга бэйэтин кэмигэр төрөөбүт норуотун историческай дьылҕатын ордук бөдөҥ проблемаларын таба бэлиэтии көрөр кыаҕы биэрбиттэрэ. Кини киэҥ дууһалаах, үтүө сүрэхтээх, ырааҕы көрөр өйдөөх киһи этэ. Баай ис хоһоонноох, бөдөҥ общественнай событиелардаах олоҕор бэйэтин идеалын иһин дохсун политическай охсуһуутугар кини үгүс үөрүүнү уонна хомолтону көрбүтэ. Ол гынан баран кини төрөөбүт норуота инники кэскиллээҕэр бигэтик эрэнэрэ.

Кини сырдык мөссүөнүн махталлаах төрөөбүт норуота илдьэ сылдьар.

П.А. Ойуунускай автономнай республиканы — Ленскэй кыраай нэһилиэнньэтин бүтүннүүтүн киэҥ өйөбүлүн ылбыт Саха сирин историятыгар бастакы государствоны — тэрийии идеятын автордарыттан биирдэстэрэ. Биллэрин курдук, республика хайыы-үйэ 20-с сылларга бэйэтин государственнай экономическай уонна культурнай сайдыытыгар боччумнаах ситиһиилэрдэммитэ.

П.А. Ойуунускай, кини соратниктара автономнай республиканы биллэрии Саха сирин норуоттара экономическай, политическай уонна духовнай өттүнэн сайдыыларыгар модун төһүү буоларын өйдүүллэрэ, бу дьиҥнээх уларыта тутуу саҕаланыыта эрэ буоларын үчүгэйдик билэллэрэ”.

М.Е.Николаев. П.А. Ойуунускай уонна билиҥҥи кэм. 1993 с.

 

СУРУЙААЧЧЫ БЫҺЫЫТЫНАН

“... Аҥардас литературнай айымньы да өттүнэн П.А.Ойуунускайга чугасаһар киһи саха литературатыгар күн бүгүнүгэр диэри үүнэ-үөскүү илигэ биллэр. Оттон биһиги, кинини кытта литератураҕа бииргэ сылдьыспыт суруйааччылар ортобутугар кини — уонча иринньэх титириктэр үрдүлэринэн сабырыйа наскылдьыйбыт баай лабаалардаах баараҕай тииккэ маарынныыр этэ.

... Биһиги өссө үүнэн-сайдан истэхпит аайы, кини геройдуу олоҕун, кини кэрэ айымньытын өйдүүрбүт, ытыктыырбыт, таптыырбыт, онтон үөрэнэрбит-иитиллэрбит өссө ордук дириҥээн иһиэҕэ”.

Амма Аччыгыйа. П.А.Ойуунускай туһунан. 1963 с.

 

* * *

„Биирдэ, чэйдии олорон: “Кулакуоскай биһи икки — биирбит өллөҕө, биирбит кырыйдаҕа. Оҕолор, биһигини бостуой тыытаҕыт, эдэрдэр үчүгэйи айыҥ ээ”, — диэн баран, мин диэки сүрдээх сэнээбит хараҕын өйдүүбүн — убайбын! Серафим биһи икки, кырдьык, оҕолор этибит. Улаатыахпыт диирбит. Ким билэр...

Кини эмиэ бар дьон хоһоонуттан — фольклортан тэриллэн барбыта (“Кыыллар мунньахтара”), онтон “Дирбиэн-дарбаан күннэргэ” диэн бассабыыктыы өргөстөөх ырыаны ыллаабыта. Бу ырыаны кини атыттар курдук силин оймоон суруйбатаҕа, сүрэҕин тэбиитин доҕуһуоллаан суруйбута чахчы.

Ойуунускай оскуолатын уота бэйэтин сүрэҕин уота умулуннаҕына даҕаны — умуллуо суоҕа!”.

Амма Аччыгыйа. Мин эмиэ этиим — биэс тылла аҕалыҥ.

“Эдэр бассабыык”, 1930, 20. 05.

 

* * *

“Платон Алексеевич улуу талаанын биир саамай уһулуччулаах уратыта — кини уус-уран тылыгар буолар.

... Тыл ууһугар умсугуйуута суох, тыл күүһүнэн үлүһүйүүтэ суох — поэзия суох. Поэзия имэҥин, поэзия илбиһин, поэзия иччитин баай тыл, уус тыл, кэрэ тыл үөскэтэр-төрөтөр кыахтаах. Дууһа чуумпутун долгутар тыалы түһэрэр, сүрэх уотун уматар кыымы саҕар айымньылар айыллар биир сүрүн кистэлэҥнэрэ итинник.

... Платон Алексеевич Ойуунускай биэс тус-туспа хоһоонноруттан холобурдары аҕалтаатым. (...) Айымньылар бука бары биир уопсайдаахтар — ол тылларын баайа, тылларын ууһа, кэрэтэ. Бу быстах строкаларга кэрэтик иһиллэр үөрэ-дьүөрэ тыл, уус киһи устурууһунан анньыбытын эбэтэр сытыы быһаҕынан быспытын курдук, аһары үчүгэйдик нарыламмыт, чочуллубут дорҕоон хайдахха дылы дэлэйий-элбэҕий! Киһи, ааҕан иһэн, ханна да бүдүрүйэн тохтообот, кэлэҕэйдээн иҥнибэт, барыта эриэ-дэхси, орун-оннугар, тылтан тыл төрөөн, бэйэтиттэн бэйэтэ тахсан иһэр. “Уу сүүрүгүн курдук суккуллар тыл”, “устар ууну сомоҕолуур уус тыл” диэн итинниги эппит быһыылаахтар.

... Биһиги ийэ тылбыт — саха тыла — киэҥ, дириҥ, муударай ис хоһоонноох, хомоҕой-ньымсаҕай, имигэс формалаах, бэрт баай-дэлэй өҥнөөх-кырааскалаах, сүрэҕи өрүкүтэр, дууһаны долгутар, өйү үлүһүтэр күүстээх-кыахтаах, имэҥнээх-илбистээх, кэрэ-дьикти тыл! Саха тыла итинник буолуутугар П.А. Ойуунускай үтүөтэ-өҥөтө уһулуччу улахан.

Ойуунускай саха норуотун улуу поэта, саха уус-уран тылын улуу маастара. П.А. Ойуунускай литератураҕа, тылга — биһиги национальнай киэн туттуубут!”.

Күннүк Уурастыырап. Уран тыл улуу маастара. 1973 с.

 

* * *

“Эпос — это та живая вечная благодарная почва, на которой вырастает письменная литература. Жизнь литературы — вся в истоке из эпоса, во взаимосвязи с ним, в корнях. Мера отдаления и мера приближения к эпосу — мера подлинности современной лирики.

“Ньургун Боотур Стремительный” — поистине долгожданный и желанный гость! Вникая в мощные строки, полные необходимой первозданной энергии, здоровой естественной красоты, — невольно ощущаешь известное одеревенение собственного затылка, уставшего от монотонного шелестения текущей стихотворной продукции — массы внешне пестрых, внутренне инертных и одноликих поэтических брошюр... И какую ясность, какую силу несут стремительные картины олонхо! Какой мощи исполнены чувства героев, какого действительно космического масштаба их страсти!

... Вот слово, очищающее от налета обыденности и святые понятия — родина, свобода, верность, красота, любовь!

... Вчитываясь в строки олонхо, чувствуешь — насколько окоченела хребтина духа от следования мелким и ленивым псевдодуховным движениям, вяло воссоздаваемым в иных современных стихах.

В олонхо даже от помысла героя земля расплескивается, как вода в берестяном ковше!”.

Александр Плитченко. Небесный свод эпоса. 1977 г.

 

* * *

"... Несколько слов о метафорах Ойунского. Метафор у Ойунского мало. Они в большинстве случаев дают читателю абстрактные образы. Революция в метафорах поэта — это: “силлиэлээх холорук” (ураганный вихрь), “сата-буурай” (буря), “көмүс солону көмүү” (похорона золотого чина), “кырыыс баһын быһыы” (отрубление головы гнету). Капитал и его гнет — это: “хара хаан олбохтоох” (чернокровавая жизнь), “хабала дьайа” (нечистая, скверная кабала), “баай-бампыыр” (богач-вампир), “хаан-салыҥ быа” (кроваво-слизистая веревка), “хааҕыргыыр хара суор”, “чээкэй” (черт, выпивающий человеческое зрение), “моҕой”, “эриэн кыыл” (змея). Герои революции — это: “өлөртөн куттаммат өрүөллэр”. Завоевание революции — это: “тэмтэрий-бэт саргы”, “өлбөт төлөн өрөгөй”.

(...) У Ойунского обилие эпитетов. Для поэта день революции — это: “тибиилээх-тиһиктээх күн”, “көҥүл — дохсун күн”, “дорҕоон-долгун күн”. Мир — это: “кырыыстаах сир”, “алдьархайдаах аан дайды”. Отвлеченным понятием поэт дает такие эпитеты: “илбистээх үөрэх” (боевая наука), “аан-дархан андаҕар”, “улуу-хаан иэс”, “уот-төлөн күүс”, “саталаах санаа”.

Ойунский широко пользуется приемом повтора, тавтологии, подкрепления эпитета эпитетом. Обилие этих приемов часто приводит поэзию к ненужной риторике. Так же много у Ойунского слов синонимов и обычных повторов. Однако эти синонимы и повторы, придавая стихам Ойунского большую звучность и музыкальность значительно снижают ритмичность и динамичность его поэзии”.

С. Кулачиков-Элляй. Поэт победоносной пролетарской революции.

Социалистическая Якутия, 1934, 08.04.

 

* * *

“Хайа баҕарар норуокка кини туох-баар үтүөтүн, үчүгэйин, кэрэтин — өркөн өйүн, самныбат санаатын, чаҕылхай талаа-нын, сырдык ыратын, холобура суох хорсунун, модун волятын иҥэриммит уһулуччулаах дьон баар буолаллар. Оннук дьоннор, үгэс курдук, общество сайдыытын ураты бэлиэ кэмнэригэр, норуот күүһэ муҥутуурдук тыыллар мүччүргэннээх күннэригэр чаҕылҕан кэриэтэ күлүм гынан ааһааччылар (киһи үйэтэ диэн, төрдө-төбөтө биллибэт историяҕа холоотоххо, чыпчылҕан түгэнэ буоллаҕа...)

Ити уһулуччулаах дьоннор уһун дуу, кылгас дуу олохторун усталаах туоратыгар бары өйдөрүн-санааларын, кыахтарын-дьоҕурдарын, күүстэрин-күдэхтэрин төрөөбүт бар-дьоннорун, иитиллибит Ийэ сирдэрин туһугар анааннар, үтүмэн үгүс үлэни үлэлээннэр, киһи сөҕөр күчүмэҕэйдэрин туорааннар, атын ким да кыайбатын кыайаннар, ама киһи айбатын айаннар, бэйэлэрин норуоттарын символа, албан аата, киэн туттуута буолаллар. Биир кэмҥэ үөскээбит дьонноро эрэ буолбакка, кэнэҕэски көлүөнэлэр бүтүннүүлэрэ кинилэргэ сүгүрүйэллэр, кинилэр ааттарын ааттаабытынан күн сырдыгын көрөллөр. Оттон атын норуоттар бу норуоту, бастатан туран, кинилэринэн сирэйдээн билэллэр, кинилэринэн холоонноон өйдүүллэр.

Саха норуотугар биир оннук киһи Платон Алексеевич Ойуунускай буолар.

Софр. П. Данилов. П.А. Ойуунускай — саха норуотун улуу уола. 1993 с.

 

* * *

“Саха былыргы историялаах омук: былыргы ырыалаах-олоҥхолоох, былыргы остуоруйалаах, былыргы ойууннаах-удаҕаннаах, былыргы оһуордаах-мандардаах омук.

П.А. Ойуунускай эмиэ “былыргылаах” киһи: олоҥхолоох-ойууннаах, силлиэлээх-холоруктаах, уоттаах улуу модун санаалаах, сиэллээх-кутуруктаах сиэдэрэй тыллаах суруйааччы. Саха былыргы сайдыылаах культурата кини өйүгэр уонна тылыгар букатын эрдэ киирбит киһитэ.

“Өксөкүлээх үйэтин” кэнниттэн саха литературатын историятыгар туспа этап буолан “Ойуунускай үйэтэ” (эпоха Ойунского) кэлбитэ. Ойуунускай — литература саҥа оскуолатын аспыт киһи. Бу оскуола айар идэ үйэлэри уҥуордуур үтүөкэннээх үгэстэрин биэрбитэ.

Ойуунускай биир айымньыга Ырааҕы-Чугаһы иккиэннэрин холбуу тутан, Олох туһунан бүтүн өйдөбүлү хаалларар угэһи олохтообута.

Ойуунускай — Аан дойду Саныыр Санаатын ат гынан мииммит киһи. Кини дэлэҕэ даҕаны этиэ дуо:

“Ким — саныыр санаатын саргы иннигэр,

Кырыыска ылларбыт кыра дьонун

Өлбөт-өрогөй өйүн сырдатан,

Өрө көтөҕөн, ыллыгын ыйбыт,

Өркөн-төлөн илбистээх идэнэн

Өлбөт-өрөгөй тылын тыыннаабыт,

Айар санаатын күүһүн көрдөрбүт —

Аан дайдыбар аата ааттаныа дуо?!” — диэн.

Ойуунускай айымньыларын уус-уран күүһэ — тылын ууһугар, образтара сахалыы чаҕылхайыгар. Бөлүһүөк поэт санаата, тыла “чаҕылҕан курдук күлүмнүүр, этиҥ курдук ньирилиир”, кини өйө “барыны барытын — Суохтан ыла Суоҕу — тобулу көрөр‟, “үчүгэйи-куһаҕаны тэҥҥэ сырдатар”. Ойуунускай айымньыта барыта — оннук дириҥ өйдөөх, хатан-хабараан тыллаах айымньы буолан иһэр.

Улуу Кудаҥса, Иирбит Ньукуус, Бассабыык Мэхээчэ, Кыһыл Ойуун охсуһуулаах одун олохторо уот-сиэмэҕэ кубулуйан, орто дойдуга олорон хаалар... Итинник дьылҕа, итинник дьүһүн кубулуйуу, арай, былыргы грек омук мифтэригэр, саха (атын да омук) олоҥхолоругар, Данте улуу комедиятыгар ("Божественная комедия”), П.Б.Шелли 19-с үйэ аатыттан суруйбут “поэтическай көрүүлэригэр” (“Лаон и Цитна”, “Царица Маб”, “Демон мира”, “Освобожденный Прометей” диэн поэмаларыгар) бааллар. Онно бааллар улуу түмүктээһиннэр, ой уонна фантазия кэрэттэн кэрэтэ, күүстээхтэн күүстээҕэ! Оннукка тэҥнээх улуу уус-уран образтары биэрбитинэн Ойуунускай, ону кытта тэҥҥэ бүтүн саха норуотун аата-суола үрдүүр!

Улуу айымньылар биир түгэҥҥэ ананан суруллубаттар, кинилэр көтөхпүт проблемалара араас кэмҥэ, араас оҥүнэн оонньоон, үйэлэр тухары бар дьон эрэйин чэпчэтэр, санаатын күүрдэр үтүө сүбэһит буолаллар. Ойуунускай өйүн-көрүүтүн олорбут кэминэн муҥурдааччылар кини айымньыларын уһук-мындаа салааларын эбэтэр тиийэн өйдөөбөттөр, эбэтэр кини олоҕор, өйүгэр-санаатыгар батаран сыһыарбаттар. Кини олоҕу, искусствоны кэскилин корон, киэҥник өйдөөн суруйара. Холобур, “Улуу Кудаҥса”, чуолаан, личноска сүгүрүйүү кэмин да, содулларын да көрдөрбөт, сүрүн тосхолунан Киһи — өйүн күүһүнэн Айылҕа кыһарҕаннарыттан (эрэйтэн-муҥтан, өлүүттэн-сүтүүттэн) тахсар аналын этэр айымньы. “Александр Македонскай” диэн кэпсээн — Өй (Үтүөнү, Кэрэни төрүттүүр Киһи Өйө) уонна Күүс (алдьатар, өлөрөр, умсарар Дьаллык) икки ардыгар мөккүөр киһи-аймаҕы туохха-туохха тиэрдиэн сөбүн туһунан кэпсээн.

Ойуунускай ойуун төрүттээх киһи. “Хараҕа уоттаах этэ” — дииллэр. Хараҕа эрэ буолбатах, өйө эмиэ сытыыта бэрт буолан, эппит этиитэ, суруйбут суруга барыта уот салаан эрэрин курдук өрө бачыгыраан олорор!.. Иһигэр “уоттаах” (иччилээх, абааһылаах) айымньылары биэрбитинэн Ойуунускай талаана уратылаах. Хомуһуннаах тыллаах поэттар сахаҕа тарбахха баттанар аҕыйахтар. Ойуун тыла — кырыыс, алгыс тыла. Ол эрээри Ойуунускай наар кыраан-таныйан эбэтэр наар алҕаан-айхаллаан суруйбатах поэт. Кини, наада буоллаҕына, саха тылын бары кыаҕын туһанан, нарынтан нарын, истиҥтэн истин, сылаас-сымнаҕас иэйиини уһугуннарар тыллары сатаан наардыыра:

Киэҥ халлаан,

Киэл халаан

Килбэйэр

Киинигэр

Килбэҥнээн,

Килэҥнээн,

Күлэн

Күн

Күн да күн

Сырылатан,

Сырбатан!!!”.

В.Н. Протодьяконов. П.А. Ойуунускай айымньыларын уус-уран күүһэ. 1993 с.

 

ОЙУУНУСКАЙ БИИРДИИЛЭЭН АЙЫМНЬЫЛАРЫН СЫАНАЛААҺЫН

“БЫРАСТЫЫ” (ХОҺООН)

“Бу хоһоон ис санаата дириҥин, баайын сөҕүөххэ эрэ сөп. Манна нарынтан нарын лирика тыйыстан тыйыс политиканы кытта, олөр туһунан мунчаарыы олох үөрүүтүн кытта, туе бэйэ эриирдээх санаатын уопсай туһаҕа үлэлииргэ бэриннэрэн, коммунизм улууканнаах сырдыга илэ сыдьаайарын иһин уҕарыйбат охсуһууга эҕиритэн аҕалан холбооһун бэйэ-бэйэлэрин кытары биир буола хатысыһа сайдан бараллар...”.

Семен Руфов. Үрдүк иэйиилээх хоһоон. 1968 с.

 

“АЛЕКСАНДР МАКЕДОНСКАЯ” (КЭПСЭЭН)

“Бу — элбэх философскай санаалар хос-хос үрүт-үөһэ дьап-талаһа кыстаммыт дьиктилээх айымньылара. Литература ис-кусствотын маннык үрдүк чыпчаал айымньыларын киһи хаһан да биирдэ ааҕан кэбиспэт эбит. Оҕо сылдьан, орто сааскар сылдьан, сааһыран-сабаҕатыйан олорон ааҕыталаатаххына, мэлдьи оссо дириҥээн, өссө атын-атын саҕахтара арыллан иһэр. Өссө ону таһынан маннык айымньы сааскыттан тутулуга суох, ааҕааччы бэйэтэ туох киһи буоларыттан тутулуктанан, араас-араас кырыытыттан, атын-атын хараҕынан көрбүтүн иһин, куруутун кэрэтик, атыннык көстөн иһэр.

Бу кэпсээни тыл кэрэтинэн үлүһүйэр киһи аахтаҕына саха тылын көмүөлүн күүһүн, баһырхай баайын, имигэһин-хомоҕойун, нарынын-уранын, дириҥин-нүһэрин сөҕөн-махтайан астыныаҕа, онуоха ылларыаҕа. Литератураны чинчийэр киһи норуот номохторун уус-уран айымньыга хайдах сатабыллаахтык туттуохха сөбүгэр дьоһуннаан тохтуоҕа; айымньы темата, идеята, сюжета, о.д.а. дьүөрэлэһэрин үөрэтээри гыннаҕына — эмиэ баай кылаакка түбэһиэҕэ. Эдэр киһи элбэх моральнай уруоктары ылыаҕа, эмэн киһи өссө түгэхтээхтик толкуйдуурга баҕарыаҕа...

Александр Македонскай Мидия саарыстыбатын самнаран, өрөгөйдөөн туран, билиэҥҥэ ылыллыбыт, атаҕар хандалылаах, баһыгар бакаайылаах Солон ыраахтааҕы иннигэр имэҥирэн-илбиһирэн, ииримтийэн туран, хааннаах батаһын батары быраҕан баран: “Таай!” — диэн хаһыырар... Онуоха даҕаны ол муударай кырдьаҕас, сордоно-муҥнана, өлөр чыпчылаҥын күүтэ-билэ да турдар, сырдык өйүн ыһыктыбат, кини этэр:

— Ити дуо?.. Ити күүстээх — дьоло, өйдөөх — соро!..

Хайдахтаах курдук этиҥ саалларын, чаҕылҕан курбуулуурун курдук тылларый! Оо, кырдьык диэн күүстээх даҕаны!

Кэпсээн төһө да кыа хаан, кыынньар уот төлөнө кырааскаларынан суруллубутун иһин сөҕүмэрдээх сырдык тыыннаах, үрдүк өйгө уруй этэр, өрөгөй тардыһар күн идеялаах”.

Петр Тобуруокап. Өрөгөй тардыһар үрдүк идеялаах. 1983 с.

 

“КЫҺЫЛ ОЙУУН” (ОЛОҤХО-ТОЙУК)

“В свое произведение автор вложил следующее: в мире существуют две борющиеся силы — Время и Личность. Время — чисто стихийная сила, которая творит и разрушает бессознательно, благодаря чему происходит на Земле весь гнет и все насилие, происходят все земные несправедливости. Личность — это совершенно другое начало, начало творящее и разрушающее, но — сознательно. Наступит момент, когда Личность, борющаяся с Временем, победит и установит всякое Благо и Справедливость.

К этому выводу шаман пришел постепенно. Сначала он думал, что причина всех зол — это Орос-Бай, являющийся воплощением капитала. Он думал, что, уничтожив Орос-Бая, он уничтожит земное Зло. Но он ошибся. Несмотря на то, что он убил Орос-Бая,

Зло продолжало существовать. После этого он приходит к убеждению, что для того, чтобы уничтожить Зло необходимо устранить слепую стихийную силу — Время. И в этом он окончательно убеждается после того, как на его вопрос, обращенный ко Времени: знает ли оно то, что делает, последнее ответило отрицательно. Тогда он предвещает миру, что Личность победит Время и установит вечное Благо”.

Литературно-художественный вечер. // Красный Север, 1920, 11.06.

 

* * *

“Слепцов-Ойунский — писатель совершенно другого направления и настроения: (...) Его “Красный шаман” говорит: “На протяжении всей земли-матери распространилась злоба, и жизнь стала невыносимой. Кто не плакал кровавыми слезами, кто не впрягся в ярмо кабалы? Беды-несчастья неисчислимы, горе-печаль неисчерпаемы. В кровавую пасть преисподней, в вихре черной нужды с песнями полными стона, со смехом сквозь слезы, как тени, ввергаются люди. Где же вечный творец миро-воздания? Его нет — он миф. Творцом всей жизни на земле является сам горемычный человек, в то же время неописуемо великий”. Далее он произносит клятву в том, что отрекается от веры в сверхъестественные силы, от упования на предопределение судьбы, надежды на Бога, так как убедился, что Вселенная образовалась сама собой в течение огромного периода времени, что только двуногий человек является творцом своей судьбы, что только он один творец и бог. Он предсказывает, что скоро горемычный двуногий одержит победу над произволом и насилием, тогда воцарится на земле счастье, не будет обиженных и угнетенных, богатых и бедных”.

Кюлюмнюр. Литературное творчество якутов. 1923 г.

 

* * *

“Биһиги тойонноотохпутуна, поэт “Кыһыл Ойууҥҥа” киллэрбит түмүк санаата маннык. Баай-тойот үөрэхтээхтэрэ урукку өттүгэр: көр, бу орто дойдуга дьоллоох олох, дьоллоох киһи баар диэн этэллэрэ, ол сымыйа, орто дойдуга билигин дьоллоох Олох, дьоллоох Киһи суох диир. Кини көрдөҕүнэ, киһи билигин бэйэтин олоҕун өйүн күүһүнэн кыайан оҥостубат, оҥостуоҕун да сатаммат. Ол поэт санаатынан, киһи өйө олохтон тутулуктааҕын быһыытынан олох салаллыытын хоту кини сайдарыттан буолуохтаах (бытие определяет сознание) ... Ити өлөн эрэр үйэҕэ Киһи өйүн күүһүнэн бэйэтин олоҕун кыайан оҥостубат эбит буоллаҕына, үөскээн эрэр үйэҕэ Киһи өйө Олох тутулугуттан төлөрүйэрин быһыытынан, Дьоллоох Олоҕун бэйэтин өйүн күүһүнэн салайыахтаах. Оччоҕо, поэт санаатынан, урукку өттүгэр “күлүк” буола сылдьыбыт киһи, өлөрүттэн тиллэрин кэриэтэ, күүһүрэн-уоҕуран тахсыахтаах. Ол иһин Кутурҕан Куо (воплощение закона истории):

Икки атахтаах тилиннэ!

Икки атахтаах тилиннэ!

Өлөрү өйүнэн кыайда,

Өлөртөн өлбөт буолла! — диэн Кыһыл Ойууҥҥа эрэннэрэр”.

В.Н.Леонтьев. Ойуунускай “Кыһыл Ойууна”. //Чолбон, 1927 с., 3, 4 №, 40—63 сс.

 

* * *

“Красный Шаман в такой же мере не является шаманом, в какой Демон, Мефистофель или Люцифер — просто злыми духами, чертями или падшими ангелами.

(...) Они (две эпохи — В.П.) не имеют каких-либо конкретных хронологических границ и не представляют собой определенных периодов общественной истории. Это лишь условные границы времени действия идеи произведения. “Старая эпоха” характеризуется как время безраздельной власти гнета и насилия, а “новая эпоха” — “железный век” — это период непримиримой, ожесточенной борьбы со старым миром, с миром социальной несправедливости. В этой борьбе и в вере в победу — весь смысл жизни. Такова идея “Красного Шамана”.

Г.М.Васильев. Об одной тетради П.А.Ойунского. 1974 г.

 

* * *

“Аан дойду норуоттарын итэҕэлэ Таҥара обраһыгар түмүллэн, араас Библия, Коран кинигэлэригэр, Конфуций, Будда үөрэхтэригэр киирбитэ. П.А. Ойуунускай “Кыһыл Ойуун” драмата — хабар иитэ киэҥинэн, ойуулуур кэмэ, миэстэтэ бүтэр уһуга суоҕунан, идеята Киһи уонна Айылҕа, Өй ("Үрдүк материя”) уонна Стихия сыһыаныгар тахсарынан — Библияҕа тэҥнээх айымньы.

Бу айымньы, сүрүн-үөс санаалара тааллыбытын иһин, син эмиэ религия (итэҕэл) курдук, ханнык да үөрэххэ, схемаҕа киирэн

быһаарыллыбат, ис-дириҥ кистэлэҥ санаалардаах айымньы. Ол иһин судургу өйдүүргэ олус ыарахан буолан, элбэх мөккүөрү тардыбыта.

Бу айымньы сүрүн үөс санаата диэн биир — Икки Атах Өйүнэн тиллиэҕэ — “өлөртөн өлбөт буолуоҕа”, Айылҕа күүһүн баһылыаҕа — “алгыстаах олоҕу аҕалыаҕа” диэн.

Оннук олоххо кини, маҥнайгытынан, эрэйи-муҥу кыайдаҕына, ол аата “батталлаах олох баайдардыын бараннаҕына, кыргыһыылаах олох кырыыстыын кыйданнаҕына”, “Сир ийэ хотун сирэйиттэн сидьиҥирбит сигилитэ сиппилиннэҕинэ” (“Туруҥ, туруҥ, туойуҥ!”) — тиийиэҕэ диир Ойуунускай; иккиһинэн, Икки Атах, Киһи өлөр аналтан таҕыстаҕына, ол аата — Наука (киһи өйө) Стихия уһук сокуонун буллаҕына, Киһи олоҕор Айылҕа өттүттэн күүтүллүбэтэх алдьархай күөйэ-күөнтээн кэлэрэ тохтоотоҕуна, атыннык эттэххэ, Киһи “өйүнэн өлорү кыайдаҕына” — дьэ оччоҕо Күннээх Көҥүл олох орто дойдуга биир тэҥник дэлэччи сатыылыаҕа диир — “аан дойду саныыр санаата” Кутурҕан Куо.

Бу айымньыга илэ охсуһуу суох. Икки үйэ “өлүөхтээҕэ” ойуун көрүүлэнэринэн бэриллэр. Автор айымньы ис хоһоонун кырыыс уонна алгыс тылынан арыйар. Ойуун “өлөн” өс-саас, өһүөн-мөккүөр (охсуһуу) символыгар кубулуйар. Онон Кылыс (Болот) уонна Хатан Тэмиэрийэ образтара Кыһыл Ойуун күүрээннээх олоҕун салгыыта, кини иккис олоҕо буолан, орто дойдуга оҥоһуллан хаалаллар”.

В.Н. Протодьяконов. Ойуунускай бөлүһүөк суруйааччы.

— Көр: П.А. Ойуунускай айар үлэтигэр бэлиэтээһиннэр.

Дьокуускай, 1993, сс. 14—19.

 

* * *

“Кыһыл ойуун” олоҥхо-тойук ис хоһооно хас да араҥалаах. Олортон биирдэрин төрүт араҥа диибин. Поэт тугу этиэн баҕарбыта — ити төрүт араҥа.

Төрүт санаа. Поэма ис хоһооно биир түмүккэ тиэрдэр — киһи көҥүл буолуохтаах диэн:

Икки атахтаах тилиннэ!

Икки атахтаах тилиннэ!

Өлөрү өйүнэн кыайда,

Олортон өлбөт буолла.

Биллэн турар, бу идея Карл Маркс научнай коммунизмын саамай сүрүн өйдөбүлэ буолар.

Киһи көҥүл буоларын иһин баай былааһын суох оҥоруллуохтаах эбит:

Баайдарын барыкка тэбэр

Батталларын барыыр,

Дүрбүөннээх дүҥүр дүрбүйдүн,

Дүрбүөн сата турдун!!! — диэн сорук турар. Бу өй-санаа эмиэ “Капиталга” этиллибит кылаассабай охсуһууну көрдорор. Охсуһуу хайдах барыахтааҕа эмиэ дьэҥкэ. Кыһыл Ойуун быһатын маннык алгыыр:

Хара дьайданаар, хаан олбохтоноор,

Тойоттон толлумаар, баайтан бахтымаар,

Тоҕута көтөөр, тоһута охсоор.

Бу тыллартан кылаассабай охсуһуу сэриинэн барыахтааҕа уонна баай, тот кылааһы суох гыныахтааҕа өйдөнөр. Утарар бөлөҕү имири кырган туран кыайарга дьулуһууну билигин саамай уһук экстремизм диэн ааттыыллар. Большевиктар ити суолу батыспыттара. Онон “Кыһыл Ойууҥҥа” политическай экстремизм биир саамай уһук көстүүтэ — большевизм идеята сүрүн санаа буолбут эбит.

“Кыһыл Ойуун”, биллэн турар, сүдү айымньы. Бу айымньы биһиги олорон ааспыт олохпут кэрэһитэ, “большевизм” биир саамай чаҕылхай өйдөбүнньүгэ. Саха ааҕааччыта бу айымньыны билиэхтээх, бүтүн хас да көлүөнэ дьон туох туһугар олорбуттарын билэр туһугар. Бу айымньыны саха ааҕааччыта сэрэтии курдук билиэхтээх: буккулла сылдьыы, төбөнү сүтэрии, политическай экстремизм туоһутун быһыытынан.”

Тэрис. “Кыһыл Ойуун” туһунан. //Сахаада, 1994, 11.08.

 

* * *

“Известно, что в истории мировой литературы провозглашались лозунги типа “Назад к Шекспиру!”, “Назад к Толстому!”, даже “Назад к Мафусаилу!”. Они были связаны, как правило, с кризисными явлениями. Мы называем статью “Вперед, к Ойунскому!” не ради оригинальничания. Прошедший юбилей П.А. Ойунского показал, что сегодняшняя якутская литература в ряде моментов еще не достигла художественного уровня его произведений. Теоретическое же осмысление его требует большей глубины, в отдельных случаях — пересмотра исходных позиций в соответствии с современной научной мыслью.

А в вопросах организационного порядка, консолидации усилий в решении задач дня, направления возможностей писателей для достижения общей цели еще предстоит дойти до организационных и творческих принципов Ойунского.

В этом смысле и применяется призыв “Вперед, к Ойунскому!” как к желанной высоте, а не к пройденному, так сказать, пути, которому соответствовал бы лозунг “Назад, к Ойунскому!”.

И.Г. Спиридонов. “Вперед, к Ойунскому!” //Республика Саха, 1994, 21.05.

 

ЛИТЕРАТУРА: 

Саха суруйааччылара (санаалар, этиилэр). Учууталга, студеҥҥа көмө пособие. Хомуйан оҥордо В.Н. Протодьяконов, СГУ доцена. — Дьокуускай: “Бичик” нац. кинигэ кыһата, 1994. — 108 с.