АЛАМПА ТУҺУНАН ОХ ТЫЛЛАР

ЛИТЕРАТУРА, ИСКУССТВО ТУҺУНАН

“Писатель диэн кимий?

Писатель диэн ону-маны олохтон ылан, сыһыаран-ыпсаран, сиэркилэ тааска көрөр курдук ыраастык, киһи эрэ өйүгэр хатанар гына суруйар идэлээх киһини ааттыыллар. Биһиги билэбит киһи эрэ барыта мае ууһа, тимир ууһа буолбатын, кинилэр туспа идэлээх буоланнар сатыыллар. “Уус идэлээх” эбэтэр көннөрү “дьоҕурдаах киһи” диибит. Ол эрээри писатель-идэ хайа да көннөрү идэттэн үрдүк, улахан суолталаах идэнэн ааҕыллыахтаах. Нуучча, атын да омуктар “туспа үөскүүр талаан” эбэтэр “туспа бэримньи” диэн ааттыыллар. Писатель буолар идэ эмискэ баар буолбат, суруйааччы идэлээх киһи — бары көрөрүн-истэрин өйүгэр-санаатыгар иҥэрэр туспа идэлээх буолуохтаах. Онон даҕаны суруксут эрэ барыта писатель буолбат дииллэр.

... Ханнык даҕаны омук сайдарын, өйө-санаата кэҥиирин төрдө дьиҥ үөрэххэ эбии писателлэр суруйбут литературалара буолар, аҥардас оскуола үөрэҕэ киһиэхэ сайдыыны биэрбэт. Литература олох бары кистэлэҥин, көннөрү олоххо билбэти биллэрэр, көрбөтү көрдөрөр, онон өйү-санааны сайыннарар, ол быһыытынан писатель биһиэхэ сахаҕа бэрт улахан туһалаах, наадалаах, онон кинилэр элбииллэригэр, сайдалларыгар кыһаныахтаахпыт, суруйааччы идэлээхтэр, идэлэрин сыыска-буорга бырахпакка, идэ оҥостон, суруйалларын сайыннаран, тупсаран иһиэхтэрэ диэн бэркэ эрэнэбит”.

“Саха писателлэрэ, кинилэр наадалара”. 1927 с.

 

* * *

“Драма диэн грек омук тылын нуучча тыл гына сылдьар. Итини сахалыы тылбаастаатахха, ааспыт дуу, билиҥҥи дуу олох быһыытынан-майгытынан сүрүннээн, өйтөн ыпсаран таһааран суруллубутун, билигин баар, тыыннаах курдук, киһинэн үтүгүннэрэн оонньоон көрдөрөр оонньуу аата буолар.

Ханнык да драманы, мэнээк ыл да туох түбэһэрин суруйан көрдөрүү оонньуу буолбат, кэм туох эмэ дьиҥ кырдьык олох майгытыттан сүрүннэммит, туох эмэ ис киин түмүк сыаллаах-толкуйдаах буолар, ол гынан баран кини хаһан даҕаны ол-бу туһун көрдөрөбүн диэн чопчу этиэ суохтаах. Холобур, баттал туһун сыһыаран драма оҥорон суруйбут буоллахха, хаһан даҕаны ол баттал туһун сирэйинэн этэн көрдөрбөт эбэтэр, арыгы буортутун көрдөрөн биллэрэргэ анаммыт буоллун, оччоҕо ону сирэйинэн арыгы оннук-маннык буортулаах, куһаҕан диэбэккэ эрэ, дьиҥ кырдьык олоххо баар арыгыһыт киһи оҥорон, ол киһини арыгылатан-айматан, кинини куһаҕаҥҥа тиэрдэн, ол биримиэринэн арыгы буортутун биллэрэн көрдөрүөхтээх. Онон драма ис киин толкуйа оонньуур оонньуу иһиттэн бэйэтэ дьүһүннэнэн, дьиҥ кырдьык-хордьук, илэ баар курдук буолан, көрөөччүлэр өйдөрүгэр сыыйа иҥэн, биллэрэн иһиэхтээх.

Драма, олох бары өттүн барытын ордорбокко саба бүрүйэн көрдөрөрүн быһыытынан, художественнай литература, искусство биир улахан төгүлүнэн ааҕыллар”.

“Драма диэн тугуй?”, 1927 с.

 

* * *

“... Аны билигин биһиги санаабытыгар ханнык сүрүннээх, кииннээх драма ордук наадатын туһунан бэрт кыратык кэпсэтиэхтээхпит.

Ити бэйэтин туһугар киэҥ кэпсэтиилээх боппуруос буолуохтаах. Бу туһунан билигин баар суруксуттар санаалара түмүллэн холбоһо иликтэр, ол холбоһо илигэ манныгынан буолуохтаах.

Урукку суруйааччылар, сана олох тардыытыгар киирэн, санааларын-өйдөрүн холбообуттарын да иһин, сана олох майгы-та-быһыыта кинилэр эттэригэр-хааннарыгар иҥэн, идэ буолан эргийэн тахса илигэ буолуо дииргэ соп. Онтон 1920 сылтан 1924 сылга дылы үөскээбит саҥа суруйааччылар (писателлэр) революция сэриитин саҕанааҕы урукку иирээннээх олох төрдүттэн уурайан, эйэлээх олох буолтун бэркэ билэ-билэлэр, урукку агитацияҕа сүрүннээн суруйан идэлэммит киин санааларыттан кыайан арахсан биэрбэт буоланнар, аныгы Советскай былаас олоҕун драма гынан ыпсаран суруйа иликтэр диэххэ эмиэ сөпкө дылы. (...) Ол гынан баран биири чиҥник өйдүөхтээхпит: ханнык да драма буолтун иһин, киин сүнньэ — ким да диэки буолбат, кыларыйан турар кырдьык буолуохтаах (драмы, имеющие общественную значимость)”.

“Сахалыы драма”. 1927 с.

 

* * *

“Туох сир үрдүгэр оҥоһуллар үчүгэй, кыраһыабай, холобур, киһи сүрэҕин-быарын иһинэн киирэр музыка (кырыымпа) тыаһын, киһи хараҕа таптыыр, илэ турар курдук суруллубут хартыынаны, эгэлгэ оһуору-ойууну, үчүгэй дорҕоонноох ырыаны, ыраас имигэс тылынан суруллубут кэпсээни даҕаны, быһатын эттэххэ, киһи туох үчүгэйи, урут суох эриэккэһи таһааран оҥороро барыта искусство диэн буолар”.

“Искусство”. 1926 с.

 

* * *

“Театр диэн сахаҕа суох тыл. Онон биһиги кинини аҕыйах тылынан өйгө түһэр гына кэпсиэ суохпут. Быһатын эттэххэ, дьон мустан, ырыаны, музыканы, оонньууну көрөр сир. Күдээринэ эттэххэ эрэ итиннигин иһин, ити бэрт дириҥ, бэрт түгэхтээх тыл.

Театр омук аайы барыларыгар баар, ол гынан баран театрдарын үчүгэйэ, куһаҕана сайдыыларыттан, үөрэхтэрэ үрдүгүттэн-намыһаҕыттан буолар. Ханнык да омук театрдара хайдаҕыттан үөрэхтэрин үрдүгэ, сайдыылара хайдаҕа биллэр куолута. Үөрэхтээх омуктар театры туохтан да ордук улаханнык ытыктыыллар.

Биһиги тоҕо театр баар буоларын, кини туох туһалааҕын ситэ билэн буһургуу иликпит, онон күдээринэ күн ыаһаҕын ыытар кэриэтэ кэлэн оонньуур курдук саныыбыт. Ол курдук саныырбыт бэрт сөптөөх. Бииринэн, үөрэхпит суох, иккиһинэн, урукку өттүгэр дьиҥ театр диир театр суоҕа. Инньэ гынан кини туһалааҕын да, туһата суоҕун билбэппит сөбө. Ол гынан баран ырытан, быһааран биллэххэ, театртан ордук туһалаах суох, ол бары сир үрдүнэн дакаастанан тахсан биллэн турар суол.

Театр — киһи утуйбут кистэлэҥ санаатын уһугуннаран сайыннарар оскуола. Театр — киһи күннээҕи эрэйин-буруйун умуннаран, сүрэҕин-быарын сымнатар; театр — киһи хараҕынан көрбөт олох-дьаһах кистэлэҥин көрдөрөн үөрэтэр, өйү-санааны кэҥэтэр, дириҥэтэр. (...) Киһи ама олоххо кыайан көрбөтүн, арай, театрга көрөбүт. Холобур, албын арааһын, өһүөнү-тапталы, уорууну-өлөрүүнү, саанан ытыалаһыыны, быһа-ҕынан кэйсиини... Онтон эмиэ киһи көҥүлэ кэҥиир, күүһүрэр, санаата кытаатар”.

 

“Театр диэн тугуй, кини туох туһалааҕый?" 1926 с.